از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز
«ماد مهاجر نبود؛ تحول سیاسی همان جامعه لولوبی زاگرس بود. ایل کلهر امروز، وارث این تداوم چندین هزارساله است.»
پژوهش «از کلهر تا ماد» با نگاهی نو به تاریخ کهن زاگرس، روایت کلاسیکِ شکلگیری دولت ماد — بر اساس مهاجرت خطی از شرق — را به چالش میکشد. این مجموعه، با تکیه بر سه ستونِ زبان، باستانشناسی و جغرافیای تاریخی، فرضیه «تداوم تمدنی» را در غرب زاگرس مطرح میکند.
مطالعه ما نشان میدهد که لولوبیان — ساکنان ثبتشدهٔ زاگرس در متون آشوری — نه قومی حاشیهای و نابودشده، که بستر تمدنی پایدار و سازمانیافتهای بودند. این بافت جمعیتی و فرهنگی، در پاسخ به تهدیدهای خارجی (به ویژه آشور)، با بازسازی اتحادهای درونی، هویت سیاسی جدیدی به نام «ماد» را ساخت. بنابراین، ماد تحول سیاسی همان جامعه لولوبی بود، نه مهاجرانی جایگزینکننده.
شواهد این تداوم امروزه نیز زنده است: در گویش کلهری که واژگان کهنی مانند «اَنو» (هیبت) و «بان» (بلندی) را حفظ کرده؛ در ۱۲۵ تپه باستانی گیلانغرب که سکونت بیوقفه را فریاد میزنند؛ و در بناهایی مانند کاخ اربابی و آتشکده حسن زوردار که پیوستگی کارکردهای سیاسی-مذهبی را نشان میدهند.
این پژوهش نتیجه میگیرد که ایل کلهر امروزی، وارث فرهنگی و جمعیتی آن تمدن کهن زاگرسی است. تاریخ زاگرس، روایت گسست و جایگزینی نیست، بلکه سرگذشت پیوستگی، انعطاف و بازآفرینی هویت در بستر جغرافیایی یکسان است — جایی که زبان و خاک، حافظهٔ خود را از اعماق روزگاران تا به امروز نگاه داشتهاند.
از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز