از تاریخ تا زبان کلهری؛ راز ماندگاری تمدن مرکزی
یونس پرویز
پژوهشگر و بنیانگذار پروژه «از کلهر تا ماد»
—
پیشگفتار: پرسشی که آغازگر راه بود
هنگامی که سخن از «تمدن» به میان میآید، ذهنها ناخودآگاه به سوی بینالنهرین، مصر یا دره سند پرواز میکند. گویی زاگرس، این ستون فقرات ایران زمین، همیشه حاشیهای بیش نبوده است. اما پرسشی که این پژوهش را شکل داد، چیزی دیگر بود:
آیا میتوان در دل همین کوهستانهای به ظاهر دور از مرکز، رد پای تمدنی را یافت که نه تنها در حاشیه نبوده، که خود یکی از کانونهای اصلی تداوم فرهنگی در طول تاریخ به شمار میرفته است؟
پاسخ، در سرزمینی نهفته است که امروز «کلهر» میخوانیمش؛ منطقهای به وسعت نزدیک به ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع که با مرکزیت گیلانغرب آغاز تا خانقین عراق، از قصر شیرین تا ماهیدشت را در بر میگیرد. منطقهای که هر ۸ کیلومتر مربع آن، یک اثر تاریخی ثبتشده در خود جای داده است.
—
گستره جغرافیایی؛ سرزمینی به وسعت تاریخ
منطقه مورد پژوهش ما، شامل شهرستانها و مناطقی است که ایل کلهر در آن زیسته و زبان کلهری در آنها جاری است:
منطقه وسعت تقریبی (کیلومتر مربع) جمعیت (نفر) آثار تاریخی ثبتشده (تخمینی)
گیلانغرب ۲,۵۸۶ ۵۷,۰۰۰ ۴۶۰ اثر
اسلامآباد غرب ۲,۰۰۰ ۱۵۰,۰۰۰ حدود ۳۰۰ اثر
سرپل ذهاب ۱,۵۰۰ ۹۰,۰۰۰ حدود ۱۵۰ اثر
قصر شیرین ۱,۲۰۰ ۳۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر
ایوان غرب ۱,۰۰۰ ۵۰,۰۰۰ حدود ۸۰ اثر
سرابله (چرداول) ۱,۵۰۰ ۷۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر
چوار ۵۰۰ ۲۰,۰۰۰ حدود ۵۰ اثر
ماهیدشت ۸۰۰ ۵۰,۰۰۰ حدود ۵۰ اثر
بخشهایی از کرمانشاه ۱,۰۰۰ – حدود ۵۰ اثر
خانقین و مندلی (عراق) ۱,۵۰۰ ۱۰۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر
جمع کل ۱۲,۰۰۰ ~۶۵۰,۰۰۰ ~۱,۵۰۰+ اثر
این جدول، تصویری از یک ابرمنطقه تمدنی را نشان میدهد؛ منطقهای که اگرچه امروز بین دو کشور ایران و عراق تقسیم شده، اما در ژرفای تاریخ، یک کل به هم پیوسته بوده است.
—
تراکم آثار؛ رکوردی بینظیر در ایران
آنچه این منطقه را منحصربهفرد میکند، نه صرفاً تعداد آثار، که تراکم شگفتانگیز آنهاست:
۱,۵۰۰ اثر تاریخی در ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع = یک اثر به ازای هر ۸ کیلومتر مربع
برای درک این عدد، کافی است بدانیم در بسیاری از استانهای ایران، برای یافتن یک اثر تاریخی باید دهها کیلومتر راه پیمود. اما در این سرزمین، با هر ۸ کیلومتر رانندگی، به یک گنجینه تاریخی میرسی. این یعنی تمام این گستره، یک موزه روباز است.
نکته شگفتانگیزتر: اینها تنها آثاری است که تاکنون شناسایی و ثبت شده است. بر اساس گزارشهای میدانی، شمار آثار شناساییشده در این منطقه به بیش از ۲,۰۰۰ اثر میرسد که بسیاری از آنها هنوز در انتظار ثبت هستند.
—
تداوم بیوقفه ۱۰۰۰۰ ساله
راز ماندگاری تمدن در این سرزمین، در تداوم بیوقفه سکونت نهفته است. از دوران پارینهسنگی تا امروز، این خاک همواره مسکن انسان بوده است:
پارینهسنگی (۱۲۵,۰۰۰ سال پیش)
· کشف قدیمیترین تبر سنگی ایران در گیلانغرب (محفوظ در موزه ملی ایران)
· پناهگاههای صخرهای متعدد در سراسر منطقه
دوره نوسنگی (۱۰,۰۰۰ سال پیش)
· ۱۱ اثر در گیلانغرب
· تپههای باستانی در اسلامآباد، سرپل ذهاب و دیگر مناطق
· آغاز کشاورزی و یکجانشینی
عصر مس و برنز (۵۰۰۰-۳۰۰۰ پ.م)
· ۸ اثر از عصر مس در گیلانغرب
· ۶ اثر از عصر برنز در گیلانغرب
· محوطههای متعدد در اسلامآباد و سرپل ذهاب
عصر آهن (۱۵۰۰-۵۵۰ پ.م)
· ۸ اثر در گیلانغرب
· سنگنگاره آنوبانینی در سرپل ذهاب (مربوط به لولوبیها)
· آغاز مادها در منطقه
دوره ماد (۷۰۰-۵۵۰ پ.م)
· ۱ اثر ثبتشده در گیلانغرب
· طاق فرهاد (احتمالاً مربوط به این دوره)
· گوردخمههای مادی در اطراف
دوره هخامنشی (۵۵۰-۳۳۰ پ.م)
· آثار متعدد در اسلامآباد و گیلانغرب
· تداوم راههای ارتباطی شاهی
دوره اشکانی (۲۵۰ پ.م – ۲۲۴ م)
· ۱۱۴ اثر در گیلانغرب
· ۲۸ اثر در اسلامآباد غرب
· کاخ اربابی (۲۵۰۰ ساله) در گیلانغرب
· محوطههای متعدد در قصر شیرین و ایوان
دوره ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ م)
· ۸۰ اثر در گیلانغرب
· ۲۷ اثر در اسلامآباد غرب
· کاخ خسرو در قصر شیرین
· طاق شیرین و فرهاد در ایوان
· آتشکده موشکان در سرابله
· قلعه چوارقلا
· آتشکده حسن زوردار در گیلانغرب
صدر اسلام تا قاجار
· ۴۰ اثر در گیلانغرب
· کاروانسراها، پلها، مساجد تاریخی
· گورستانهای متعدد (۳۲ گورستان در گیلانغرب)
—
تنوع آثار؛ گنجینهای از همه نوع
آنچه این منطقه را از بسیاری نقاط باستانی ایران متمایز میکند، تنوع شگفتانگیز آثار است:
نوع اثر تعداد در گیلانغرب
تپه باستانی ۱۲۵ تپه
گورستان تاریخی ۳۲ گورستان
چشمه تاریخی ۲۳ چشمه
پناهگاه صخرهای ۶ پناهگاه
قلعه تاریخی ۴ قلعه
پل تاریخی ۱ پل
آسیاب تاریخی ۲ آسیاب
محوطه تاریخی ۱۰۹ محوطه
این تنوع نشان میدهد که منطقه نه فقط یک «محوطه آیینی» یا «شاهنشین» بوده، که یک زیستبوم کامل انسانی با تمام ملزوماتش: سکونتگاه، معبد، راه ارتباطی، منبع آب، گورستان، پناهگاه، و مراکز تولید.
—
پس از این مرور آماری، به پرسش بنیادین پروژه بازمیگردیم:
آیا میتوان تداوم یک جریان تمدنی را از دوران باستان تا جامعه امروزی ایل کلهر ردیابی کرد؟
پاسخ، اکنون روشنتر از همیشه است:
۱. تداوم سکونت: از ۱۲۵ هزار سال پیش تا امروز، این سرزمین همواره مسکونی بوده است. هیچ دورهای از تاریخ را نمیتوان یافت که این منطقه خالی از سکنه بوده باشد.
۲. تداوم فرهنگی: اشتراک نمادها (قوچ، شاخ، آتش)، باورها، و آیینها در طول هزارهها، نشان از تداوم فرهنگی دارد. کلاه خود شاخدار اکدیها، در دوره ساسانی به شاخ قوچ بر کلاه شاهان تبدیل میشود، و امروز در نام «کلهر» (کَل + هور = قوچ کوهستان) زنده است.
۳. تداوم زبانی: زبان کلهری، با همه تحولاتش، ریشه در زبانهای باستانی این منطقه دارد. واژههایی چون «هور» (دره عمیق) و «کَل» (قوچ نر) همچنان در این زبان زندهاند و معنای اصلی خود را حفظ کردهاند.
۴. تداوم هویتی: ایل کلهر، با همان ساختار اجتماعی، همان پیوند با جغرافیا، و همان نام، همچنان در همین سرزمین زندگی میکند. این یعنی «تمدن زنده»، نه «موزه مرده».
—
راز ماندگاری؛ چرا این تمدن ادامه یافت؟
پرسش نهایی این است: چه عاملی باعث شد این منطقه، برخلاف بسیاری نقاط دیگر که پس از یک دوره شکوه به فراموشی سپرده شدند، بتواند تمدن خود را تا امروز زنده نگه دارد؟
پاسخ در چند ویژگی نهفته است:
۱. موقعیت جغرافیایی: قرارگیری در مسیر ارتباطی شرق و غرب (جاده خراسان بزرگ) و برخورداری از آب و هوای معتدل کوهستانی و منابع آبی فراوان (چشمههای تاریخی) .
۲. ساختار ایلی: ساختار اجتماعی مبتنی بر ایل و تبار، باعث حفظ پیوندهای خونی و فرهنگی در طول نسلها شد.
۳. انعطافپذیری فرهنگی: پذیرش عناصر فرهنگی جدید (اسلام، زبان عربی) بدون رها کردن ریشههای کهن.
۴. تقدس جغرافیا: باور به تقدس کوهها، چشمهها و آتش، که باعث حفاظت از مکانهای مقدس در طول تاریخ شد.
—
نتیجهگیری: سرزمینی که خود یک سند تاریخی است
اکنون، با این دادهها، میتوان ادعا کرد که سرزمین کلهر، یک «ابرموزه تمدنی» است به وسعت ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع. جایی که:
· هر ۸ کیلومتر آن، یک اثر تاریخی دارد
· از ۱۲۵ هزار سال پیش تا امروز، بیوقفه مسکونی بوده
· همه دورههای تاریخ ایران را در خود جای داده
· هنوز همان مردم با همان زبان و فرهنگ در آن زندگی میکنند
این یعنی آنچه پروژه «از کلهر تا ماد» دنبال میکند، یک فرضیه نیست، بلکه واقعیتی مستند است. ما وارث تمدنی هستیم که هزارهها در این کوهستانها جریان داشته و امروز، بر دوش ماست که این میراث را بشناسیم، پاس بداریم و به آیندگان منتقل کنیم.
ما پاسداران این میراثیم.
—
این پژوهش برآمده از تحقیقات میدانی، مطالعات کتابخانهای و همکاری با کارشناسان میراث فرهنگی است. تمامی آمار ارائهشده، بر اساس آخرین گزارشهای سازمان میراث فرهنگی و پژوهشهای محلی بهروزرسانی شده است.
یونس پرویز
گیلانغرب، زادگاه کلهر
زمستان ۱۴۰۰