فصل چهارم: نواها و آواها باستانی
نواها و آواهای
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
پیشگفتار پژوهشی
در میان مردمان زاگرس، صدا و نغمه نه تنها وسیلهای برای بیان احساس، که حافظهای زنده برای تاریخ و زبان بوده است. در ایل کلهر، موسیقی و آواز از دیرباز نقش روایتگر تاریخ، باورها و هویت قومی را بر عهده داشتهاند. این نغمهها بازماندهای از آیینها و نیایشهای باستانی هستند که از روزگار مادها و ساسانیان تا امروز تداوم یافتهاند.
موسیقی به مثابه حافظه جمعی
در فرهنگ ایل کلهر، موسیقی و آواز تنها ابزاری برای شادی یا سوگواری نیستند، بلکه رسانهای برای انتقال تاریخ، باورها و زبان کهن این مردم به شمار میروند. سه نغمه اصلی و کهن در موسیقی شفاهی کلهر عبارتند از:
- هوره
- مور
- پایهموری
هر سه ریشه در دل مردم دارند و بینیاز از ساز و وزن مشخص، تنها با قدرت صدا و احساس اجرا میشوند.
مرحوم علی نظز منوچهری
۱. هوره: آوای نیایش و دلتنگی
هوره کهنترین و شاخصترین آواز زاگرس و نماد بیچون و چرای موسیقی کلهری است. این آواز معمولاً در خلوت کوهها یا چراگاهها و بیشتر توسط مردان سالخورده خوانده میشود. هوره نه شعر است و نه آهنگ؛ بلکه گفتوگویی درونی میان انسان و طبیعت به شمار میرود.
ویژگیهای هوره:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| واژگان | واژههایی اندک و پرمعنا |
| تحریر | تحریرهای طولانی و لرزان |
| نغمه | نغمههایی از عمق سینه و گلو |
| محل اجرا | خلوت کوهها و چراگاهها |
| اجراکنندگان | مردان سالخورده |
ریشهشناسی هوره:
برخی پژوهشگران ریشه هوره را در آیینهای نیایش باستانی و حتی سرودهای مغان میدانند؛ نغمههایی که پیش از پیدایش موسیقی دستگاهی ایران، در نیایش آتش و طبیعت اجرا میشده است.
۲. مور: نغمه سوگ و وداع
مور (یا موره) آواز سوگواری است که بیشتر توسط زنان در آیینهای مرگ و وداع خوانده میشود. این آواز، زبانی است برای گفتوگو با درگذشته؛ آمیزهای از ناله، اشک و یادبود.
ویژگیهای مور:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| حالت اجرا | اجرا با چشمانی اشکبار |
| محتوا | یادکرد نام عزیز ازدسترفته |
| بیان | بیان رنج جدایی |
| محل اجرا | آیینهای مرگ و وداع |
| اجراکنندگان | بیشتر توسط زنان |
ریشهشناسی مور:
واژه «مور» در زبان کهن ایرانی به معنای ناله و اندوه است و از ریشهای مشترک با واژگان مادی و پارسی میانه سربرآورده. مور تنها یک آواز نیست، بلکه بازمانده آیینی کهن است که از روزگاران پیش از اسلام تاکنون به شکلی سینهبهسینه انتقال یافته است.
۳. پایهموری: روایت عشق و حماسه
سید قلی کشاورز ؛میرزام سراوی
پایهموری در میان مردم کلهر جایگاهی میان هوره و مور دارد. از نظر مضمون، نه کاملاً سوگگونه است و نه نیایشی محض، بلکه روایتگر احساسات انسانی، عشق و دلدادگی است.
ویژگیهای پایهموری:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| مضمون | روایت داستانهای عاشقانه و حماسی |
| حالت آواز | آوازی نرم و کشیده |
| ساختار | ساختار منحصربهفرد |
ساختار پایهموری:
- آغاز: آرام و پیوسته
- میانه: با لرزشهای خفیف و تحریرهای گلویی
- پایان: با آهی بلند یا صدایی رو به خاموشی
۴. ساز و آوا: نقش محوری صدای انسان
مور کلهری
در موسیقی باستانی کلهر، ساز نقش اصلی را ندارد. صدای انسان، ساز طبیعی این سرزمین است.
ویژگیهای اجرا:
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| نوع اجرا | بیساز (آکاپلا) |
| ابزار صوتی | استفاده از نفس و حنجره |
| ساز همراه | همراهی occasional با «بلور» (نوعی فلوت چوپی) |
این بینیازی از ساز، نشانه خلوص و سادگی موسیقی کلهر است که همواره با طبیعت و انسان پیوند داشته است.
۵. جایگاه اجتماعی نغمهخوانان
در ایل کلهر، خوانندگان این آواها از جایگاه ویژهای برخوردار بودهاند.
جایگاه اجتماعی نغمهخوانان:
| عنوان | جایگاه اجتماعی | نقش و وظایف |
|---|---|---|
| هورهخوان | راوی حافظه جمعی ایل | انتقال تاریخ و فرهنگ از طریق آواز |
| مورخوان | حامل آیینهای سوگ | همراهی جامعه در مراسم وداع |
| پایهموریخوان | روایتگر عواطف انسانی | زنده نگهداشتن داستانهای عاشقانه و حماسی |
مردم به صدای آنان گوش میسپردند، میگریستند، میاندیشیدند و آرام میگرفتند.
۶. ریشههای زبانی و پیوستگی تاریخی
بخش بزرگی از واژگان به کار رفته در هوره و مور، از زبانهای باستانی ایرانی، بهویژه مادی و پارسی میانه سرچشمه گرفتهاند.
نمونههای زبانی کهن در نواهای کلهری:
| واژه کلهری | ریشه باستانی | معنی |
|---|---|---|
| روژ | رئوچ (اوستایی) | روز |
| شو | خشَپ (اوستایی) | شب |
| سان | اسَن (اوستایی) | سنگ |
| ئِواره | اپَر (اوستایی) | عصر |
این همریشگی زبانی گواه آن است که زبان کلهری و موسیقی آن از سرچشمهای واحد برخاستهاند؛ هر دو میراثدار جهانبینی باستانی زاگرساند که در آن صدا و واژه یکی بودهاند.
۷. تحلیل تطبیقی نواهای کلهری
مقایسه ویژگیهای سه نغمه اصلی:
| ویژگی | هوره | مور | پایهموری |
|---|---|---|---|
| کارکرد اصلی | نیایش و تأمل | سوگواری و وداع | روایت عاطفی |
| محل اجرا | طبیعت و خلوت | مراسم ترحیم | محافل عمومی |
| اجراکنندگان | مردان سالخورده | زنان | هم زنان و هم مردان |
| حالت عاطفی | عرفانی و درونی | غمگین و سوزناک | عاشقانه و حماسی |
| ساختار موسیقایی | آزاد و بدون وزن | ریتمیک و نالهوار | نیمهریتمیک |
۸. نقش موسیقی در حفظ هویت فرهنگی
موسیقی کلهری در طول تاریخ نقشهای متعددی در حفظ هویت فرهنگی ایفا کرده است:
نقشهای موسیقی کلهری:
| نقش | توضیح |
|---|---|
| حافظه تاریخی | انتقال روایتهای تاریخی از طریق نغمه |
| تقویت هویت | حفظ تمایز فرهنگی در برابر همسایگان |
| آموزش فرهنگی | انتقال ارزشها و باورها به نسل جدید |
| انسجام اجتماعی | ایجاد پیوند عاطفی میان اعضای ایل |
نتیجهگیری
نواهای هوره، مور و پایهموری، میراثی زنده از تاریخ ایل کلهر هستند؛ صدایی که از دل روزگاران ماد و ساسانی تا به امروز در کوه و دشت زاگرس تداوم یافته است. این آواها تنها موسیقی نیستند، بلکه زبان احساس، نیایش و روایت مردمی هستند که در برابر فراموشی ایستادهاند.
ویژگیهای منحصر به فرد این نواها از جمله:
- اجرای بیساز و تکیه بر صدای انسان
- استفاده از واژگان کهن ایرانی
- پیوند ناگسستنی با طبیعت زاگرس
- نقش اجتماعی ویژه نغمهخوانان
همگی گواه اصالت و کهنگی این میراث فرهنگی هستند.
حفظ و ثبت این نواها نه تنها پاسداشت یک فرهنگ کهن، که بازگرداندن بخشی از تاریخ شفاهی ایران است. صدای کلهر، پژواک زاگرس است — کهن، راستین و ماندگار.
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
این فصل بخشی از مجموعه پژوهشی «تاریخ و فرهنگ ایل کلهر» است.