فصل پنجم :مسئله خط و بازنمایی
چالش نوشتار زبان کلهری با الفبای بیگانه
چکیده
یکی از مهمترین چالشهای زبان کلهری، نبودِ یک نظام نوشتاری مستقل و سازگار با ساختار آوایی این زبان است. بسیاری از نویسندگان کلهری هنگام نوشتن آثار خود از شیوهٔ نوشتار رایج کردی (سورانی) استفاده میکنند؛ شیوهای که بر اساس نیازهای آوایی سورانی شکل گرفته است. این وضعیت در موارد مختلف باعث میشود آواها، ریخت واژهها و حتی معنای برخی واژههای کلهری نادقیق ثبت شوند.
در این فصل، با چند نمونه عینی، این مشکل بررسی میشود و ضرورت طراحی نظام نوشتاری ویژهٔ زبان کلهری برجسته میگردد.
۵.۱. مسئله اصلی: ناسازگاری نظام نوشتاری رایج با آواهای کلهری
شیوهٔ نوشتار امروزین کردی بیشتر بر پایهٔ گویش سورانی ساخته شده است. هرچند این شیوۀ نوشتن بهعنوان معیار در بسیاری از متون جا افتاده، اما برای بازنمایی دقیق همهٔ گویشهای کردی مناسب نیست (Haig & Öpengin, 2014).
زبان کلهری مجموعهای از ویژگیهای آوایی ویژه دارد. زمانی که نویسنده، آن را با نظامی مینویسد که برای ساختار آوایی دیگری طراحی شده، تمایزهای آوایی کلهری در نوشتار محو میشود یا دچار خطا میگردد.
پژوهشهای گویششناسی کردی نیز تأکید میکنند که تفاوتهای آوایی میان گویشها قابلتوجه است و هر گویشی نیازهای نوشتاری خود را دارد (Fattah, 2000).
۵.۲. نمونههای عینی
برای روشنتر شدن مسئله، دو نمونهی رایج بررسی میشود.
نمونه نخست: «اَسپ» و «ئهسپ»
در شیوهٔ نوشتار سورانی، واژهٔ «اسب» به صورت «ئهسپ» نوشته میشود و با واکه آغازین /æ/ تلفظ میگردد.
اما در زبان کلهری واکهٔ آغازین وجود ندارد و واژه به شکل «اَسپ» تلفظ میشود.
در برخی گویشهای کردی، برای جلوگیری از آغاز واژه با خوشهٔ همخوانی، واکهای در آغاز افزوده میشود. این پدیده در زبانشناسی واکهافزایی (prothetic vowel) نام دارد (MacKenzie, 1961).
کلهری معمولاً خوشهٔ همخوانی را حفظ میکند و افزودن واکه، تلفظ اصیل را تغییر میدهد.
نمونه دوم: «سور»
واژهٔ «سور» نشان میدهد که قرار گرفتن دو زبانگونهٔ متفاوت در یک قالب نوشتاری چگونه میتواند ابهام معنایی ایجاد کند.
در سورانی «سور» یعنی «قرمز»، اما در کلهری به معنای «شور» یا «پرنمک» است.
نوشتن دو معنای کاملاً متفاوت با یک صورت نوشتاری، در متن، ابهام ایجاد میکند.
۵.۳. اهمیت داشتن نظام نوشتاری اختصاصی
نبودِ نظام نوشتاری ویژهٔ کلهری پیامدهای مهمی دارد:
- تمایزهای آوایی که در گفتار نقش معنایی دارند، در نوشتار از بین میروند.
- نوشتن با شیوهای متعلق به گویشی دیگر، ابهام معنایی ایجاد میکند.
- ادامهٔ این وضعیت میتواند حضور زبان کلهری در حوزههای مکتوب را کاهش دهد.
۵.۴. زمینههای تاریخی و فرهنگی
ریشههای نبود نظام نوشتاری مستقل برای کلهری را میتوان در چند عامل جستوجو کرد.
در دورههای مختلف، مراکز فرهنگی و ادبی کردی در مناطق سورانیزبان فعالتر بودهاند و همین موضوع باعث شده شیوۀ نوشتار سورانی جایگاه برتر پیدا کند (Blau, 1989).
از سوی دیگر، تولیدات فرهنگی کلهری بیشتر به صورت شفاهی منتقل شده و سنت نوشتاری گستردهای شکل نگرفته است.
همچنین تلاشها برای یکسانسازی نوشتار کردی، معمولاً تفاوتهای گویشی را نادیده گرفتهاند (Haig & Öpengin, 2014).
۵.۵. چالشهای طراحی نظام نوشتاری برای کلهری
طراحی نظام نوشتاری مناسب برای زبان کلهری با چند چالش همراه است:
- ثبت دقیق واکهها و همخوانهای این زبان
- ساده و قابلاستفاده بودن برای گویشوران
- دستیابی به توافق میان گویشوران مناطق مختلف کلهریزبان (Paul, 2008)
- فراهمشدن پشتیبانی فنی مانند فونتها، صفحهکلیدها و ابزارهای دیجیتال
۵.۶. نتیجهگیری
مسئلهٔ نظام نوشتاری زبان کلهری فقط موضوعی فنی نیست، بلکه به هویت زبانی و فرهنگی گویشوران مرتبط است. استفاده از شیوهٔ نوشتار ویژهٔ گویش دیگر، بخشی از ویژگیهای آوایی و معنایی زبان کلهری را کمرنگ میکند.
نمونههایی مانند «اَسپ / ئهسپ» یا تفاوت معنایی «سور»، نشان میدهد که این موضوع در کاربرد واقعی زبان نیز اثر میگذارد.
از اینرو، بررسی و طراحی نظام نوشتاری هماهنگ با آواهای کلهری گامی مهم برای حفظ و گسترش این زبان در عرصهٔ مکتوب به شمار میآید.
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
پروژهٔ «از کلهر تا ماد»