پژوهشگر: یونس پرویز

محور تداوم استقرار در حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر (زاگرس غربی)

نظریه چهارگانه‌های کردی بر این دیدگاه استوار است که در بخشی از زاگرس غربی، به‌ویژه در محدوده‌ای که می‌توان آن را حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر نامید، نوعی تداوم بلندمدت استقرار انسانی و پیوست فرهنگی از هزاره‌های پیشاتاریخ تا دوره‌های تاریخی قابل مشاهده است.

در این پژوهش منظور از «حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر» محدوده‌ای از زاگرس غربی است که امروزه مناطقی مانند اسلام‌آباد غرب، گیلانغرب، سرپل‌ذهاب، قصرشیرین، ایوان غرب و خانقین را در بر می‌گیرد. این منطقه به دلیل پیوستگی طبیعی دشت‌ها، دره‌ها و گذرگاه‌های کوهستانی، در طول تاریخ به صورت یک واحد جغرافیایی پیوسته عمل کرده و یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان فلات ایران و جلگه‌های میان‌رودان بوده است.

نظریه چهارگانه‌های کردی در این چارچوب بر چهار محور اصلی استوار است:

• پیوستگی جغرافیایی منطقه
• تداوم استقرارهای انسانی در طول زمان
• استمرار برخی عناصر فرهنگی
• و بقای بخشی از حافظه تاریخی و هویتی در جوامع محلی

---

۱. تداوم آثار در دوره‌های مختلف تاریخی

در حوزه جغرافیایی– تاریخی کلهر آثار باستانی متعددی از دوره‌های گوناگون تاریخی شناسایی شده است. گستره زمانی این آثار از هزاره سوم پیش از میلاد تا دوره‌های تاریخی متأخر را در بر می‌گیرد و نشان می‌دهد که این منطقه در طول تاریخ یکی از نواحی مهم استقرار انسانی در زاگرس غربی بوده است.

نمونه‌هایی از آثار مهم منطقه

۱. نقش‌برجسته آنوبانی‌نی – سرپل‌ذهاب
این سنگ‌نگاره که به حدود هزاره سوم پیش از میلاد تعلق دارد، یکی از مهم‌ترین آثار مربوط به قوم لولوبی به شمار می‌رود و از کهن‌ترین اسناد شناخته‌شده قدرت‌های محلی در زاگرس است.

۲. سنگ‌نگاره گودرز
این اثر که معمولاً به دوره اشکانی نسبت داده می‌شود، نمونه‌ای از هنر صخره‌ای زاگرس است و صحنه‌ای از یک سواره‌ نظام را به تصویر می‌کشد.

۳. گوردخمه گلین (فرای‌کن / دیره)
این گوردخمه صخره‌ای که به احتمال زیاد به دوره ماد یا آغاز هخامنشی مربوط است، نمونه‌ای از معماری تدفینی در زاگرس به شمار می‌رود.

۴. تپه‌های باستانی متعدد در دشت‌های منطقه
گیلانغرب و نواحی پیرامونی آن صدها محوطه باستانی شناسایی شده است که ۴۶۰ از آن‌ها در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند. این محوطه‌ها نشان‌دهنده استقرارهای انسانی در دوره‌های مختلف تاریخی هستند.

۵. کاخ اربابی سراب مورت
این مجموعه که به دوره اشکانی نسبت داده می‌شود، نشان‌دهنده وجود مراکز قدرت محلی در منطقه در این دوره است.

۶. چهارطاقی‌ها و بناهای آیینی ساسانی
در بخش‌هایی از این حوزه بقایای بناهای چهارطاقی مربوط به دوره ساسانی شناسایی شده که احتمالاً کارکردهای آیینی یا حکومتی داشته‌اند.

---

۲. تراکم محوطه‌های باستانی و مسئله تداوم استقرار

یکی از ویژگی‌های مهم حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر، تراکم قابل توجه محوطه‌های باستانی در این منطقه است. در بسیاری از نقاط این حوزه، استقرارهای انسانی در دوره‌های مختلف تاریخی در نزدیکی یکدیگر شکل گرفته‌اند.

در مطالعات باستان‌شناسی، چنین الگویی معمولاً به عوامل زیر نسبت داده می‌شود:

• مناسب بودن شرایط طبیعی برای سکونت
• دسترسی پایدار به منابع آب
• وجود دشت‌های حاصلخیز برای کشاورزی
• و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم

ترکیب این عوامل باعث شده است که این بخش از زاگرس غربی در طول هزاران سال برای سکونت انسانی جذاب باقی بماند.

---

۳. موقعیت راهبردی در کریدور زاگرس غربی

حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر در یکی از مهم‌ترین مسیرهای طبیعی عبور در زاگرس غربی قرار گرفته است. این مسیر از طریق دشت‌ها و دره‌های زاگرس، ارتباط میان فلات ایران و جلگه‌های میان‌رودان را برقرار می‌کرده است.

در این شبکه جغرافیایی:

• اسلام‌آباد غرب دروازه ورود از سمت شرق به ارتفاعات زاگرس به شمار می‌رود.
• گیلانغرب در مرکز یکی از دشت‌های مهم منطقه قرار دارد که به وسیله کوهستان احاطه شده است.
• سرپل‌ذهاب یکی از کهن‌ترین گذرگاه‌های ارتباطی میان زاگرس و میان‌رودان بوده است.
• قصرشیرین و خانقین نیز در مسیر ارتباطی با جلگه‌های غربی قرار دارند.

این موقعیت جغرافیایی باعث شده است که این منطقه نه‌تنها محل سکونت، بلکه بخشی از شبکه ارتباطی تاریخی زاگرس غربی باشد.

---

۴. استمرار برخی عناصر فرهنگی

در کنار داده‌های باستان‌شناسی، برخی عناصر فرهنگی در این منطقه نشان‌دهنده نوعی تداوم فرهنگی در جوامع کوهستانی زاگرس است. از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سنت‌های تدفینی در گوردخمه‌های صخره‌ای
• هنر سنگ‌نگاره‌ای در مناطق کوهستانی
• برخی عناصر پوشاک و نمایش سواره‌نظام در آثار هنری

در بسیاری از مناطق کوهستانی، چنین عناصر فرهنگی می‌توانند برای دوره‌های طولانی در حافظه فرهنگی جوامع باقی بمانند.

---

نتیجه‌گیری

مجموعه شواهد باستان‌شناسی و جغرافیایی نشان می‌دهد که حوزه جغرافیایی–تاریخی کلهر در زاگرس غربی یکی از مناطق مهم استقرار انسانی در طول تاریخ بوده است. تراکم محوطه‌های باستانی، وجود آثار متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی میان فلات ایران و میان‌رودان، همگی نشان می‌دهند که این منطقه نقشی قابل توجه در تحولات تاریخی زاگرس داشته است.

بر این اساس، می‌توان فرض کرد که بخشی از پیوست فرهنگی و تاریخی جوامع زاگرس در این حوزه جغرافیایی تداوم یافته است. نظریه «چهارگانه‌های کردی» در تلاش است تا این پیوست‌های تاریخی و فرهنگی را در قالب یک چارچوب تحلیلی بررسی کند و نقش مناطق کوهستانی زاگرس را در شکل‌گیری تحولات تاریخی این بخش از فلات ایران روشن‌تر سازد.

پژوهشگر: یونس پرویز
از مجموعه: از کلهر تا ماد — روایت نابودی یک فرهنگ
:::

چهارگانه کردی

یونس پرویز – پژوهشگر سایت کلهر تا ماد

پیشگفتار

نظریه چهارگانه کردی تلاشی برای بازخوانی ریشه‌های تاریخی کردها در زاگرس و میان‌رودان است.

پرسش از چیستی و چگونگی شکل‌گیری قوم کرد همواره ذهن پژوهشگران را به خود مشغول داشته است. روایت‌های رایج، کردها را شاخه‌ای از اقوام ایرانی (آریایی) می‌دانند که در پیوند با مادها شکل گرفته‌اند. اما شواهد میدانی، یافته‌های باستان‌شناسی و تداوم سکونت در یک جغرافیای مشخص، روایت دیگری را نیز پیش روی ما می‌گذارد.

این نوشته بر اساس سال‌ها پژوهش میدانی و کتابخانه‌ای تلاش می‌کند تصویری متفاوت از این قوم‌زایی ارائه دهد؛ تصویری که در آن ساکنان نخستین این سرزمین صاحبان اصلی خانه‌اند و مهاجران بعدی بر بستری کهن و دیرپا نشسته‌اند.

چهارگانه کردی: میراث‌داران تمدن‌های کهن

اگر نقشه پراکندگی امروزی کردها را بر نقشه تمدن‌های پیش از آریایی در زاگرس و میان‌رودان منطبق کنیم، به همپوشانی چشمگیری می‌رسیم. کردهای امروزی نه یک گروه کاملاً یکپارچه، بلکه چهار کانون (چهارگانه کردی) مشخص با تداوم مکانی و فرهنگی‌اند که هر یک ریشه در یکی از تمدن‌های کهن این منطقه دارند.

کردهای کلهر در محدوده زاگرس غربی، از گیلانغرب تا دیالی عراق، سکونت دارند. این منطقه همان جغرافیایی است که در متون باستانی از آن به عنوان سرزمین لولوبیان یاد شده است. وجود کتیبه آنوبانینی در سرپل‌ذهاب و تداوم آثار باستانی از دوره لولوبی تا ماد، اشکانی و ساسانی، نشان از استمرار سکونت در این حوزه دارد.

کردهای کورمانج بیشتر در جنوب ترکیه، شمال عراق و شمال سوریه پراکنده‌اند؛ مناطقی که در گذشته در قلب قلمرو امپراتوری آشور قرار داشت. برخی آیین‌های کهن و عناصر زبانی در این حوزه یادآور میراث فرهنگی دیرپای این سرزمین است.

کردهای سورانی عمدتاً در بخش‌هایی از میان‌رودان و مناطق پیرامون آن زندگی می‌کنند؛ جغرافیایی که در گذشته کانون تمدن‌های اکدی و بابلی بوده است. این منطقه در طول تاریخ همواره محل تعامل فرهنگ‌ها بوده و لایه‌های مختلف فرهنگی، از جمله تأثیرات عربی در دوره‌های بعد، در آن دیده می‌شود.

در کنار این سه حوزه، لک‌ها نیز در محدوده هرسین، کنگاور تا کوهدشت سکونت دارند؛ منطقه‌ای که با قلمرو کاسی‌ها همپوشانی دارد. کاسی‌ها که زمانی بر بابل هم حکومت کردند، یکی از اقوام زاگرس میانی به شمار می‌رفتند و برخی عناصر فرهنگی و ساختارهای اجتماعی در این منطقه یادآور آن میراث کهن است.

این چهار حوزه، با وجود تفاوت‌های زبانی و لهجه‌ای، در یک پیوستار فرهنگی و جغرافیایی قرار دارند؛ همان‌گونه که در دوران باستان نیز اقوام همجوار، زبان‌ها و فرهنگ‌های نزدیک اما متمایز داشتند.

تداوم لولوبی و کاسی در ماد

پس از حملات سنگین آشوریان به سرزمین‌های زاگرس و میان‌رودان، بسیاری از ساختارهای سیاسی کهن دچار فروپاشی شدند. در این میان، دو عنصر مهم زیست‌بوم زاگرس، یعنی لولوبیان و کاسی‌ها، برای حفظ موجودیت خود به سوی نوعی همگرایی سیاسی حرکت کردند. حاصل این روند شکل‌گیری اتحادیه‌ای بود که بعدها در منابع تاریخی با نام «ماد» شناخته شد.

این قدرت نوظهور در تعامل و گاه اتحاد با نیروهای میان‌رودانی، به‌ویژه حوزه بابل، توانست در برابر قدرت آشور ایستادگی کند. در نهایت همین ائتلاف‌ها به سقوط امپراتوری آشور انجامید و موازنه قدرت در منطقه را دگرگون ساخت.

در چنین بستری، تداوم سکونت مردمان بومی زاگرس حفظ شد. با گذر زمان و ورود اقوام مهاجر از جمله پارس‌ها، لایه‌های تازه‌ای بر این ساختار تاریخی افزوده شد. پارس‌ها که در ابتدا گروهی مهاجر به شمار می‌رفتند، در اثر همزیستی با سرزمین‌های پیرامونی ماد، ارتباط با ایلام و آمیزش‌های فرهنگی و خویشاوندی، به تدریج در این جغرافیا جای گرفتند و هویت سیاسی تازه‌ای را شکل دادند که بعدها با نام «پارس» شناخته شد.

از این نقطه به بعد، سرنوشت تاریخی زاگرس و چهار کانون کردی به یکدیگر گره خورد و جریان تداوم سکونت مردمان این سرزمین از تمدن‌های کهن تا دوره‌های بعدی تاریخ ادامه یافت.

تداوم تمدن از لولوبی تا کلهر

پس از هزاران سال، پرسش آغازین دوباره مطرح می‌شود: تمدن در این جغرافیا از کجا آغاز شد؟ پاسخ را باید در تمدن‌های کهن این سرزمین جست‌وجو کرد؛ در لولوبیان گیلانغرب، کاسی‌های هرسین، آشوریان شمال عراق و اکدی‌های میان‌رودان.

این تمدن‌ها با همه فراز و نشیب‌های تاریخی از میان نرفتند، بلکه در قالب لایه‌های فرهنگی و جمعیتی تازه به حیات خود ادامه دادند. بازتاب این تداوم را می‌توان در چهار کانون کردی امروز مشاهده کرد: کلهر، کورمانج، سورانی و لک.

در طول تاریخ، مهاجران بسیاری به این سرزمین آمدند؛ پارس‌ها، اعراب و ترک‌ها هر یک لایه‌ای تازه بر این بستر کهن افزودند. اما مردمانی که هزاران سال در این جغرافیا زیسته بودند، همچنان در سرزمین خود باقی ماندند.

از این منظر، کردهای امروز نه تنها شاخه‌ای از اقوام مهاجر به شمار نمی‌آیند، بلکه بخشی از تداوم تاریخی مردمانی هستند که از دیرباز در زاگرس و میان‌رودان زندگی کرده‌اند؛ مردمانی که فرهنگ و هویت آنان در گذر هزاران سال دگرگون شده، اما پیوندشان با سرزمینشان گسسته نشده است.

این روایت تلاشی است برای نگریستن به تاریخ از زاویه‌ای دیگر؛ نگاهی از پیرامون به مرکز، و بازخوانی گذشته نه صرفاً از چشم فاتحان، بلکه از منظر مردمانی که هزاران سال در این سرزمین زیسته‌اند.

《از کلهر تا ماد》 پژوهشی در بستر زاگرس با نگاه بومی
پژوهشگر ؛ یونس پرویز

چالش نوشتار زبان کلهری با الفبای بیگانه

چکیده

یکی از مهم‌ترین چالش‌های زبان کلهری، نبودِ یک نظام نوشتاری مستقل و سازگار با ساختار آوایی این زبان است. بسیاری از نویسندگان کلهری هنگام نوشتن آثار خود از شیوهٔ نوشتار رایج کردی (سورانی) استفاده می‌کنند؛ شیوه‌ای که بر اساس نیازهای آوایی سورانی شکل گرفته است. این وضعیت در موارد مختلف باعث می‌شود آواها، ریخت واژه‌ها و حتی معنای برخی واژه‌های کلهری نادقیق ثبت شوند.

در این فصل، با چند نمونه عینی، این مشکل بررسی می‌شود و ضرورت طراحی نظام نوشتاری ویژهٔ زبان کلهری برجسته می‌گردد.

---

۵.۱. مسئله اصلی: ناسازگاری نظام نوشتاری رایج با آواهای کلهری

شیوهٔ نوشتار امروزین کردی بیشتر بر پایهٔ گویش سورانی ساخته شده است. هرچند این شیوۀ نوشتن به‌عنوان معیار در بسیاری از متون جا افتاده، اما برای بازنمایی دقیق همهٔ گویش‌های کردی مناسب نیست (Haig & Öpengin, 2014).

زبان کلهری مجموعه‌ای از ویژگی‌های آوایی ویژه دارد. زمانی که نویسنده، آن را با نظامی می‌نویسد که برای ساختار آوایی دیگری طراحی شده، تمایزهای آوایی کلهری در نوشتار محو می‌شود یا دچار خطا می‌گردد.

پژوهش‌های گویش‌شناسی کردی نیز تأکید می‌کنند که تفاوت‌های آوایی میان گویش‌ها قابل‌توجه است و هر گویشی نیازهای نوشتاری خود را دارد (Fattah, 2000).

---

۵.۲. نمونه‌های عینی

برای روشن‌تر شدن مسئله، دو نمونه‌ی رایج بررسی می‌شود.

نمونه نخست: «اَسپ» و «ئه‌سپ»

در شیوهٔ نوشتار سورانی، واژهٔ «اسب» به صورت «ئه‌سپ» نوشته می‌شود و با واکه آغازین /æ/ تلفظ می‌گردد.

اما در زبان کلهری واکهٔ آغازین وجود ندارد و واژه به شکل «اَسپ» تلفظ می‌شود.

در برخی گویش‌های کردی، برای جلوگیری از آغاز واژه با خوشهٔ همخوانی، واکه‌ای در آغاز افزوده می‌شود. این پدیده در زبان‌شناسی واکه‌افزایی (prothetic vowel) نام دارد (MacKenzie, 1961).

کلهری معمولاً خوشهٔ همخوانی را حفظ می‌کند و افزودن واکه، تلفظ اصیل را تغییر می‌دهد.

نمونه دوم: «سور»

واژهٔ «سور» نشان می‌دهد که قرار گرفتن دو زبان‌گونهٔ متفاوت در یک قالب نوشتاری چگونه می‌تواند ابهام معنایی ایجاد کند.

در سورانی «سور» یعنی «قرمز»، اما در کلهری به معنای «شور» یا «پرنمک» است.

نوشتن دو معنای کاملاً متفاوت با یک صورت نوشتاری، در متن، ابهام ایجاد می‌کند.

---

۵.۳. اهمیت داشتن نظام نوشتاری اختصاصی

نبودِ نظام نوشتاری ویژهٔ کلهری پیامدهای مهمی دارد:

• تمایزهای آوایی که در گفتار نقش معنایی دارند، در نوشتار از بین می‌روند.
• نوشتن با شیوه‌ای متعلق به گویشی دیگر، ابهام معنایی ایجاد می‌کند.
• ادامهٔ این وضعیت می‌تواند حضور زبان کلهری در حوزه‌های مکتوب را کاهش دهد.

---

۵.۴. زمینه‌های تاریخی و فرهنگی

ریشه‌های نبود نظام نوشتاری مستقل برای کلهری را می‌توان در چند عامل جست‌وجو کرد.

در دوره‌های مختلف، مراکز فرهنگی و ادبی کردی در مناطق سورانی‌زبان فعال‌تر بوده‌اند و همین موضوع باعث شده شیوۀ نوشتار سورانی جایگاه برتر پیدا کند (Blau, 1989).

از سوی دیگر، تولیدات فرهنگی کلهری بیشتر به صورت شفاهی منتقل شده و سنت نوشتاری گسترده‌ای شکل نگرفته است.

همچنین تلاش‌ها برای یکسان‌سازی نوشتار کردی، معمولاً تفاوت‌های گویشی را نادیده گرفته‌اند (Haig & Öpengin, 2014).

---

۵.۵. چالش‌های طراحی نظام نوشتاری برای کلهری

طراحی نظام نوشتاری مناسب برای زبان کلهری با چند چالش همراه است:

• ثبت دقیق واکه‌ها و همخوان‌های این زبان
• ساده و قابل‌استفاده بودن برای گویشوران
• دستیابی به توافق میان گویشوران مناطق مختلف کلهری‌زبان (Paul, 2008)
• فراهم‌شدن پشتیبانی فنی مانند فونت‌ها، صفحه‌کلیدها و ابزارهای دیجیتال

---

۵.۶. نتیجه‌گیری

مسئلهٔ نظام نوشتاری زبان کلهری فقط موضوعی فنی نیست، بلکه به هویت زبانی و فرهنگی گویشوران مرتبط است. استفاده از شیوهٔ نوشتار ویژهٔ گویش دیگر، بخشی از ویژگی‌های آوایی و معنایی زبان کلهری را کم‌رنگ می‌کند.

نمونه‌هایی مانند «اَسپ / ئه‌سپ» یا تفاوت معنایی «سور»، نشان می‌دهد که این موضوع در کاربرد واقعی زبان نیز اثر می‌گذارد.

از این‌رو، بررسی و طراحی نظام نوشتاری هماهنگ با آواهای کلهری گامی مهم برای حفظ و گسترش این زبان در عرصهٔ مکتوب به شمار می‌آید.

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

پروژهٔ «از کلهر تا ماد»

چکیده

این فصل به بررسی جایگاه زبان کلهری در میان گویش‌ها و زبان‌های همجوار می‌پردازد. بر اساس تجربه زیسته گویشوران کلهری، میزان فهم متقابل این زبان با سایر زبان‌های منطقه (لکی، کردی سنندج، لری، سورانی، کرمانجی و فارسی) اندازه‌گیری شده است. نتایج نشان می‌دهد کلهری در موقعیت منحصربه‌فردی به عنوان «مرکز شعاعی» (Radial Center) یک شبکه زبانی قرار دارد که حلقه‌های پیرامونی (لکی، کردی سنندج، لری، سورانی، کرمانجی) با یکدیگر ارتباط مستقیم و قابل فهمی ندارند، اما همگی از طریق مرکز (کلهری) به هم متصل می‌شوند. این مدل، توضیحی برای پیچیدگی زبانی منطقه و تأییدی بر استقلال و مرکزیت کلهری در زاگرس است.

—

۶.۱. مسئله: شبکه پیچیده زبانی در زاگرس

منطقه زاگرس میزبان گویش‌ها و زبان‌های متعددی است: کردی (با شاخه‌های جنوبی، مرکزی و شمالی)، لری، لکی و فارسی. پرسش اصلی این است: رابطه این زبان‌ها با یکدیگر چیست و کلهری چه جایگاهی در این شبکه دارد؟

بر اساس مشاهدات میدانی و تجربه زیسته گویشوران کلهری، می‌توان نقشه دقیقی از میزان فهم متقابل ترسیم کرد.

—

۶.۲. داده‌های تجربی: میزان فهم متقابل از نگاه یک کلهری‌زبان

جدول زیر میزان فهم یک گویشور کلهری (با مرکزیت منطقه گیلانغرب، اسلام‌آباد غرب و ایوان غرب) از سایر زبان‌ها و گویش‌های همجوار را نشان می‌دهد:

زبان/گویش میزان فهم توسط کلهری‌زبان (درصد) توضیحات

لکی ~۹۰٪ بالاترین میزان درک متقابل، به دلیل همجواری و اشتراکات واژگانی و ساختاری

کردی سنندج و اطراف ~۸۰٪ درک خوب، با تفاوت‌های آوایی و واژگانی قابل توجه اما قابل رفع

لری ~۶۰٪ درک متوسط، با وجود تفاوت‌های ساختاری بیشتر

کردی سلیمانیه (سورانی) ~۵۰٪ درک متوسط به پایین، نیاز به آشنایی قبلی

کردی ترکیه/سوریه (کرمانجی) ~۳۰٪ درک کم، تفاوت‌های عمده در ساختار و واژگان

فارسی ~۲۰٪ درک بسیار کم، عمدتاً محدود به وام‌واژه‌های مشترک

—

۶.۳. نکته کلیدی: عدم درک متقابل میان پیرامونی‌ها

مهم‌ترین مشاهده این است که زبان‌ها و گویش‌های پیرامونی با یکدیگر قابل فهم نیستند، اگرچه هرکدام با مرکز (کلهری) درک متقابل دارند:

جفت زبان میزان فهم متقابل توضیح

لری و سورانی کاملاً بیگانه هیچ درک متقابلی بدون یادگیری قبلی وجود ندارد

کرمانجی و لکی کاملاً بیگانه دو شاخه کاملاً متفاوت از کردی

فارسی و سورانی کاملاً بیگانه متعلق به دو شاخه متفاوت ایرانی (جنوب غربی و شمال غربی)

لکی و سورانی بیگانه با وجود هر دو در شاخه شمال غربی، فاصله زیاد است

کرمانجی و لری بیگانه تفاوت شاخه و جغرافیا

—

۶.۴. مدل «مرکزیت شعاعی» (Radial Center)

این داده‌ها را می‌توان به صورت یک مدل هندسی نمایش داد:

“`

                 کرمانجی (۳۰٪)

                      |

                      |

        لکی (۹۰٪) — کلهری (مرکز) — کردی سنندج (۸۰٪)

                      |

                      |

                 لری (۶۰٪)

                      |

                      |

               سورانی (۵۰٪)

“`

در این مدل:

· کلهری در مرکز قرار دارد و با همه حلقه‌ها ارتباط مستقیم و قابل فهم دارد.

· هر یک از حلقه‌های پیرامونی تنها با مرکز ارتباط دارند و با یکدیگر ارتباط مستقیم و قابل فهمی ندارند.

· درصدها نشان‌دهنده میزان فهم متقابل با مرکز است.

—

۶.۵. تحلیل دلایل این مرکزیت

چرا کلهری در این موقعیت منحصربه‌فرد قرار گرفته است؟

عامل توضیح

موقعیت جغرافیایی کلهر در قلب زاگرس مرکزی (گیلانغرب، اسلام‌آباد غرب، ایوان غرب) واقع شده و چهارراه ارتباطی میان غرب (لکی‌نشین)، شمال (سنندج)، جنوب (لری‌نشین) و شرق (سورانی‌نشین عراق) است.

ساختار ایلی ایل کلهر به عنوان بزرگترین ایل کرد ایران، با ساختار قبیله‌ای منسجم، توانسته هویت زبانی خود را در عین ارتباط با همسایگان حفظ کند.

محافظه‌کاری زبانی کلهری بسیاری از ویژگی‌های باستانی (مانند نظام واجی غنی و ردپای ارگاتیو) را حفظ کرده که آن را به نیای مشترک نزدیک‌تر نگه داشته است.

تعامل تاریخی قرارگیری در مسیرهای تجاری و کوچ‌رو، موجب تعامل زبانی گسترده با همه همسایگان شده است.

—

۶.۶. پیامدهای این مدل

۱. تأیید استقلال کلهری: کلهری نمی‌تواند «گویش» چیزی باشد، زیرا خود مرکز شبکه‌ای از گویش‌هاست.

۲. توضیح تنوع: این مدل توضیح می‌دهد چرا لری و سورانی با هم بیگانه‌اند اما هر دو با کلهری قابل فهم‌اند: آن‌ها دو شاخه متفاوت از یک درخت هستند که تنه اصلی (کلهری) آنها را به هم پیوند می‌دهد.

۳. کاربرد در بازسازی تاریخی: این مدل می‌تواند برای بازسازی مهاجرت‌ها و تعاملات باستانی در زاگرس استفاده شود.

۴. اهمیت در سیاست‌گذاری زبانی: هرگونه برنامه‌ریزی برای آموزش یا حفظ زبان‌های منطقه باید این مرکزیت را در نظر بگیرد.

—

۶.۷. نتیجه‌گیری

داده‌های تجربی ارائه‌شده توسط گویشوران کلهری، تصویری روشن از شبکه زبانی زاگرس به دست می‌دهد: کلهری به عنوان مرکز شعاعی این شبکه عمل می‌کند و حلقه‌های پیرامونی (لکی، کردی سنندج، لری، سورانی، کرمانجی) تنها از طریق این مرکز با یکدیگر ارتباط می‌یابند. این مدل، هم استقلال کلهری را تأیید می‌کند و هم پیچیدگی روابط زبانی در زاگرس را تبیین می‌نماید.

این یافته‌ها با شواهد تاریخی و باستان‌شناسی (استمرار سکونت در زاگرس مرکزی از نوسنگی تا امروز) همخوانی کامل دارد و نشان می‌دهد کلهری نه یک «گویش» حاشیه‌ای، بلکه زبانی مرکزی با نقشی کلیدی در پیوند گویش‌های ایرانی غربی است.

—

یونس پرویز

پژوهشگر و بنیانگذار پروژه «از کلهر تا ماد»

—

پیشگفتار: پرسشی که آغازگر راه بود

هنگامی که سخن از «تمدن» به میان می‌آید، ذهنها ناخودآگاه به سوی بین‌النهرین، مصر یا دره سند پرواز می‌کند. گویی زاگرس، این ستون فقرات ایران زمین، همیشه حاشیه‌ای بیش نبوده است. اما پرسشی که این پژوهش را شکل داد، چیزی دیگر بود:

آیا می‌توان در دل همین کوهستان‌های به ظاهر دور از مرکز، رد پای تمدنی را یافت که نه تنها در حاشیه نبوده، که خود یکی از کانون‌های اصلی تداوم فرهنگی در طول تاریخ به شمار می‌رفته است؟

پاسخ، در سرزمینی نهفته است که امروز «کلهر»  می‌خوانیمش؛ منطقه‌ای به وسعت نزدیک به ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع که با مرکزیت گیلانغرب آغاز تا  خانقین عراق، از قصر شیرین تا ماهیدشت را در بر می‌گیرد. منطقه‌ای که هر ۸ کیلومتر مربع آن، یک اثر تاریخی ثبت‌شده در خود جای داده است.

—

 گستره جغرافیایی؛ سرزمینی به وسعت تاریخ

منطقه مورد پژوهش ما، شامل شهرستان‌ها و مناطقی است که ایل کلهر در آن زیسته و زبان کلهری در آنها جاری است:

منطقه وسعت تقریبی (کیلومتر مربع) جمعیت (نفر) آثار تاریخی ثبت‌شده (تخمینی)

گیلانغرب ۲,۵۸۶ ۵۷,۰۰۰ ۴۶۰ اثر

اسلام‌آباد غرب ۲,۰۰۰ ۱۵۰,۰۰۰ حدود ۳۰۰ اثر

سرپل ذهاب ۱,۵۰۰ ۹۰,۰۰۰ حدود ۱۵۰ اثر

قصر شیرین ۱,۲۰۰ ۳۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر

ایوان غرب ۱,۰۰۰ ۵۰,۰۰۰ حدود ۸۰ اثر

سرابله (چرداول) ۱,۵۰۰ ۷۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر

چوار ۵۰۰ ۲۰,۰۰۰ حدود ۵۰ اثر

ماهیدشت ۸۰۰ ۵۰,۰۰۰ حدود ۵۰ اثر

بخش‌هایی از کرمانشاه ۱,۰۰۰ – حدود ۵۰ اثر

خانقین و مندلی (عراق) ۱,۵۰۰ ۱۰۰,۰۰۰ حدود ۱۰۰ اثر

جمع کل ۱۲,۰۰۰ ~۶۵۰,۰۰۰ ~۱,۵۰۰+ اثر

این جدول، تصویری از یک ابرمنطقه تمدنی را نشان می‌دهد؛ منطقه‌ای که اگرچه امروز بین دو کشور ایران و عراق تقسیم شده، اما در ژرفای تاریخ، یک کل به هم پیوسته بوده است.

—

تراکم آثار؛ رکوردی بی‌نظیر در ایران

آنچه این منطقه را منحصربه‌فرد می‌کند، نه صرفاً تعداد آثار، که تراکم شگفت‌انگیز آنهاست:

۱,۵۰۰ اثر تاریخی در ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع = یک اثر به ازای هر ۸ کیلومتر مربع

برای درک این عدد، کافی است بدانیم در بسیاری از استان‌های ایران، برای یافتن یک اثر تاریخی باید ده‌ها کیلومتر راه پیمود. اما در این سرزمین، با هر ۸ کیلومتر رانندگی، به یک گنجینه تاریخی می‌رسی. این یعنی تمام این گستره، یک موزه روباز است.

نکته شگفت‌انگیزتر: اینها تنها آثاری است که تاکنون شناسایی و ثبت شده است. بر اساس گزارش‌های میدانی، شمار آثار شناسایی‌شده در این منطقه به بیش از ۲,۰۰۰ اثر می‌رسد که بسیاری از آنها هنوز در انتظار ثبت هستند.

—

تداوم بی‌وقفه ۱۰۰۰۰ ساله

راز ماندگاری تمدن در این سرزمین، در تداوم بی‌وقفه سکونت نهفته است. از دوران پارینه‌سنگی تا امروز، این خاک همواره مسکن انسان بوده است:

پارینه‌سنگی (۱۲۵,۰۰۰ سال پیش)

· کشف قدیمی‌ترین تبر سنگی ایران در گیلانغرب (محفوظ در موزه ملی ایران)

· پناهگاه‌های صخره‌ای متعدد در سراسر منطقه

دوره نوسنگی (۱۰,۰۰۰ سال پیش)

· ۱۱ اثر در گیلانغرب

· تپه‌های باستانی در اسلام‌آباد، سرپل ذهاب و دیگر مناطق

· آغاز کشاورزی و یکجانشینی

عصر مس و برنز (۵۰۰۰-۳۰۰۰ پ.م)

· ۸ اثر از عصر مس در گیلانغرب

· ۶ اثر از عصر برنز در گیلانغرب

· محوطه‌های متعدد در اسلام‌آباد و سرپل ذهاب

عصر آهن (۱۵۰۰-۵۵۰ پ.م)

· ۸ اثر در گیلانغرب

· سنگ‌نگاره آنوبانینی در سرپل ذهاب (مربوط به لولوبی‌ها)

· آغاز مادها در منطقه

دوره ماد (۷۰۰-۵۵۰ پ.م)

· ۱ اثر ثبت‌شده در گیلانغرب

· طاق فرهاد (احتمالاً مربوط به این دوره)

· گوردخمه‌های مادی در اطراف

دوره هخامنشی (۵۵۰-۳۳۰ پ.م)

· آثار متعدد در اسلام‌آباد و گیلانغرب

· تداوم راه‌های ارتباطی شاهی

دوره اشکانی (۲۵۰ پ.م – ۲۲۴ م)

· ۱۱۴ اثر در گیلانغرب

· ۲۸ اثر در اسلام‌آباد غرب

· کاخ اربابی (۲۵۰۰ ساله) در گیلانغرب

· محوطه‌های متعدد در قصر شیرین و ایوان

دوره ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ م)

· ۸۰ اثر در گیلانغرب

· ۲۷ اثر در اسلام‌آباد غرب

· کاخ خسرو در قصر شیرین

· طاق شیرین و فرهاد در ایوان

· آتشکده موشکان در سرابله

· قلعه چوارقلا

· آتشکده حسن زوردار در گیلانغرب

صدر اسلام تا قاجار

· ۴۰ اثر در گیلانغرب

· کاروانسراها، پل‌ها، مساجد تاریخی

· گورستان‌های متعدد (۳۲ گورستان در گیلانغرب)

—

 تنوع آثار؛ گنجینه‌ای از همه نوع

آنچه این منطقه را از بسیاری نقاط باستانی ایران متمایز می‌کند، تنوع شگفت‌انگیز آثار است:

نوع اثر تعداد در گیلانغرب

تپه باستانی ۱۲۵ تپه

گورستان تاریخی ۳۲ گورستان

چشمه تاریخی ۲۳ چشمه

پناهگاه صخره‌ای ۶ پناهگاه

قلعه تاریخی ۴ قلعه

پل تاریخی ۱ پل

آسیاب تاریخی ۲ آسیاب

محوطه تاریخی ۱۰۹ محوطه

این تنوع نشان می‌دهد که منطقه نه فقط یک «محوطه آیینی» یا «شاه‌نشین» بوده، که یک زیست‌بوم کامل انسانی با تمام ملزوماتش: سکونت‌گاه، معبد، راه ارتباطی، منبع آب، گورستان، پناهگاه، و مراکز تولید.

—

پس از این مرور آماری، به پرسش بنیادین پروژه بازمی‌گردیم:

آیا می‌توان تداوم یک جریان تمدنی را از دوران باستان تا جامعه امروزی ایل کلهر ردیابی کرد؟

پاسخ، اکنون روشن‌تر از همیشه است:

۱. تداوم سکونت: از ۱۲۵ هزار سال پیش تا امروز، این سرزمین همواره مسکونی بوده است. هیچ دوره‌ای از تاریخ را نمی‌توان یافت که این منطقه خالی از سکنه بوده باشد.

۲. تداوم فرهنگی: اشتراک نمادها (قوچ، شاخ، آتش)، باورها، و آیین‌ها در طول هزاره‌ها، نشان از تداوم فرهنگی دارد. کلاه خود شاخ‌دار اکدی‌ها، در دوره ساسانی به شاخ قوچ بر کلاه شاهان تبدیل می‌شود، و امروز در نام «کلهر» (کَل + هور = قوچ کوهستان) زنده است.

۳. تداوم زبانی: زبان کلهری، با همه تحولاتش، ریشه در زبان‌های باستانی این منطقه دارد. واژه‌هایی چون «هور» (دره عمیق) و «کَل» (قوچ نر) همچنان در این زبان زنده‌اند و معنای اصلی خود را حفظ کرده‌اند.

۴. تداوم هویتی: ایل کلهر، با همان ساختار اجتماعی، همان پیوند با جغرافیا، و همان نام، همچنان در همین سرزمین زندگی می‌کند. این یعنی «تمدن زنده»، نه «موزه مرده».

—

راز ماندگاری؛ چرا این تمدن ادامه یافت؟

پرسش نهایی این است: چه عاملی باعث شد این منطقه، برخلاف بسیاری نقاط دیگر که پس از یک دوره شکوه به فراموشی سپرده شدند، بتواند تمدن خود را تا امروز زنده نگه دارد؟

پاسخ در چند ویژگی نهفته است:

۱. موقعیت جغرافیایی: قرارگیری در مسیر ارتباطی شرق و غرب (جاده خراسان بزرگ) و برخورداری از آب و هوای معتدل کوهستانی و منابع آبی فراوان (چشمه‌های تاریخی) .

۲. ساختار ایلی: ساختار اجتماعی مبتنی بر ایل و تبار، باعث حفظ پیوندهای خونی و فرهنگی در طول نسل‌ها شد.

۳. انعطاف‌پذیری فرهنگی: پذیرش عناصر فرهنگی جدید (اسلام، زبان عربی) بدون رها کردن ریشه‌های کهن.

۴. تقدس جغرافیا: باور به تقدس کوه‌ها، چشمه‌ها و آتش، که باعث حفاظت از مکان‌های مقدس در طول تاریخ شد.

—

نتیجه‌گیری: سرزمینی که خود یک سند تاریخی است

اکنون، با این داده‌ها، می‌توان ادعا کرد که سرزمین کلهر، یک «ابرموزه تمدنی» است به وسعت ۱۲,۰۰۰ کیلومتر مربع. جایی که:

· هر ۸ کیلومتر آن، یک اثر تاریخی دارد

· از ۱۲۵ هزار سال پیش تا امروز، بی‌وقفه مسکونی بوده

· همه دوره‌های تاریخ ایران را در خود جای داده

· هنوز همان مردم با همان زبان و فرهنگ در آن زندگی می‌کنند

این یعنی آنچه پروژه «از کلهر تا ماد» دنبال می‌کند، یک فرضیه نیست، بلکه واقعیتی مستند است. ما وارث تمدنی هستیم که هزاره‌ها در این کوهستان‌ها جریان داشته و امروز، بر دوش ماست که این میراث را بشناسیم، پاس بداریم و به آیندگان منتقل کنیم.

ما پاسداران این میراثیم.

—

این پژوهش برآمده از تحقیقات میدانی، مطالعات کتابخانه‌ای و همکاری با کارشناسان میراث فرهنگی است. تمامی آمار ارائه‌شده، بر اساس آخرین گزارش‌های سازمان میراث فرهنگی و پژوهش‌های محلی به‌روزرسانی شده است.

یونس پرویز

گیلانغرب، زادگاه کلهر

زمستان ۱۴۰۰

چکیده

این فصل به بررسی واژه «هآوآر» در زبان کلهری می‌پردازد. برخلاف منابع عمومی که آن را با «هاوار» (فریاد کمک‌خواهی) یکی دانسته‌اند، دانش بومی منطقه کاربرد مشخص و متفاوتی برای آن ثبت کرده است: «هآوار» نام یک سیستم ندا دادن در فواصل دور است که تا پیش از رواج تلفن در منطقه استفاده می‌شده و ریشه در سبک زندگی کوهستانی و جغرافیای زاگرس دارد. این سیستم ارتباطی باستانی، نمونه‌ای ناب از خلاقیت فرهنگی و تطابق با محیط طبیعی است که در حافظه زنده مردم منطقه باقی مانده است.

---

۴.۱. هآور چیست؟ روایتی از دل دانش بومی

بر اساس دانش بومی منطقه کلهر، «هآوآر» به معنای صدازدن از راه دور با الگویی مشخص است. این روش ارتباطی که تا حدود ۷۰ تا ۸۰ سال پیش و پیش از ورود تلفن به منطقه کاربرد داشت، پاسخ هوشمندانه‌ای به چالش‌های ارتباطی در جغرافیای کوهستانی زاگرس بود.

مؤلفه شرح

ندا سه بار تکرار «هآ هآ هآ» برای جلب توجه
مخاطب ذکر نام شخص پس از ندا
پیام ادامه ندا با دستور یا درخواست (مثلاً «بیا خانه»)
هدف برقراری ارتباط در فواصل دور در منطقه کوهستانی

این روش به دلیل پراکندگی سکونتگاه‌ها در دره‌های عمیق زاگرس و فاصله زیاد میان خانه‌ها، یک ضرورت ارتباطی محسوب می‌شد.

---

۴.۲. فرق هآوآر کلهری با هاوار کردی

منابع عمومی واژه «هاوار» را با تلفظ و معانی متفاوتی ثبت کرده‌اند، اما دانش بومی کلهری کاربرد دقیق و متمایزی برای آن قائل است:

گویش/زبان واژه معانی ثبت‌شده در منابع
کردی (عمومی) هاوار (Hawar) دادوفریاد، کمک‌خواستن، فریاد بلند
کردی (جاف) هاوار سر و صدا، فریاد
لری/ بختیاری هوار فریاد، داد و فریاد
فارسی عامیانه هوار دادوفریاد، جاروجنجال
کلهری (دانش بومی) هآوآر سیستم ندا دادن در فواصل دور( به معنی صدای بلند هم هست) یا ( به مکان صاف و هموار هم گفته میشود)

این تفاوت نشان می‌دهد زبان کلهری یک کاربرد اختصاصی برای این ریشه زبانی حفظ کرده که با سبک زندگی در دره‌های عمیق کوهستانی هماهنگی کامل دارد.

---

۴.۳. آوایی که در دره می‌پیچید

در مجموع، «هآوآر» یعنی «آوای بلند » یا «صدازدن به سوی ». این ریشه‌شناسی با کاربرد واقعی واژه همخوانی کامل دارد: کسی که با الگوی مشخصی فریاد می‌زد، صدایش در دل کوه می‌پیچید و به نقاط دورتر می‌رسید.

---

۴.۴. چرا هآوآر اهمیت دارد؟ نگاهی به کارکردها و ویژگی‌ها

این سیستم ارتباطی باستانی چند ویژگی مهم دارد که آن را از یک روش ساده صدا زدن متمایز می‌کند:

۱. کارآمدی در جغرافیای کوهستانی
دره‌های عمیق در زاگرس مانند بلندگوهای طبیعی عمل می‌کردند و صدا را به خوبی منتشر می‌ساختند. نیاکان ما این ویژگی را به خوبی شناخته و از آن برای ارتباط استفاده می‌کردند.

۲. طراحی هوشمندانه
سه بار تکرار «هآ» احتمالاً برای تشخیص این ندا از صداهای طبیعی مانند باد، پرندگان یا صدای رودخانه طراحی شده بود. این الگوی مشخص به شنونده اطمینان می‌داد که یک انسان قصد برقراری ارتباط را دارد.

۳. قدمت تاریخی
اگرچه این سیستم تا پیش از ورود فناوری‌های مدرن (تلفن) در منطقه دوام آورده، اما ریشه‌های آن به دوران باستان بازمی‌گردد. می‌توان آن را بازمانده‌ای از سیستم‌های ارتباطی کهن دانست. (مانند سیستم آتش و دود )

۴. هویت مستقل
وجود چنین سیستمی با الگوی مشخص، نشان‌دهنده خلاقیت زبانی و فرهنگی مردم منطقه در تعامل با محیط طبیعی خود است. این یک ابتکار بومی برای غلبه بر محدودیت‌های جغرافیایی بود.

---

۴.۵. هآور در فرهنگ عامه

در حافظه جمعی مردم کلهر، هنوز خاطره استفاده از این سیستم ارتباطی زنده است. بزرگ‌ترها نقل می‌کنند که چگونه در کودکی با شنیدن ندای «هآ هآ هآ» از خانه بیرون می‌دویدند تا ببینند چه کسی آنها را صدا می‌زند. این خاطرات، بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه را تشکیل می‌دهد که متأسفانه در حال فراموشی است.

---

نتیجه‌گیری: میراثی زنده از ارتباطات کهن

«هآوآر» نمونه‌ای ناب از دانش بومی است که در منابع مکتوب ثبت نشده و تنها در حافظه زنده مردم منطقه باقی مانده است. این واژه و سیستم پشت آن، درس‌های مهمی به ما می‌آموزد:

· زبان کلهری نه فقط یک سیستم واژگانی، بلکه حامل یک میراث فرهنگی و اجتماعی کامل است.
· تمایز دقیق میان «هآوآر» (سیستم ندا)، «هور» (دره عمیق) و «خوَر» (خورشید) در کلهری، گواهی بر غنا و دقت نظام معنایی این زبان است.
· سبک زندگی کوهستانی و جغرافیای زاگرس، مستقیماً در شکل‌گیری مفاهیم زبانی تأثیر داشته است.
· این سیستم ارتباطی کهن، اگرچه با فناوری‌های مدرن جایگزین شده، اما همچنان به عنوان بخشی از هویت فرهنگی منطقه زاگرس زنده است.

این فصل، پنجره‌ای به سوی باستان‌شناسی زبانی در زاگرس می‌گشاید و نشان می‌دهد که چگونه واژه‌های امروز، بازمانده‌های سیستم‌های ارتباطی کهن هستند. «هآوآر» یادآور این حقیقت است که انسان زاگرس‌نشین، هزاران سال پیش نیز برای ارتباط با همنوعان خود در دل کوهستان، راه‌حل‌های هوشمندانه‌ای یافته بود.

منبع: تلفیق دانش بومی و پژوهش‌های میدانی مجموعه «از کلهر تا ماد»
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

---

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

مقدمه: گیلانغرب، آینه تداوم تمدنی

مطالعهٔ محوطه‌ها و بناهای تاریخی گیلانغرب، روایتی گویا از تداوم یک جریان تمدنی در غرب زاگرس ارائه می‌دهد. از تپه قلا و چغاگاوانه تا کاخ اربابی و شبکه آتشکده‌ها، هر یک لایه‌ای از تاریخ پیوستهٔ این منطقه را نمایان می‌سازند. این فصل، به عنوان جمع‌بندی نهایی پژوهش، با بازخوانی داده‌های باستان‌شناسی، زبانی و فرهنگی، تصویری یکپارچه از سیر تحول جمعیت و فرهنگ در قلمرو تاریخی کلهر ترسیم می‌کند و پرسش اصلی را پاسخ می‌گوید: آیا ایل کلهر امروزی، وارث مستقیم آن تمدن کهن زاگرسی است؟

---

۱. ریشه‌های تمدنی: از لولوبیان تا ماد

لولوبیان، به عنوان نخستین ساکنان ثبت‌شدهٔ زاگرس مرکزی در متون میان‌رودانی، پایه‌های اولیهٔ این تداوم را بنا نهادند. شواهد زبان‌شناختی در گویش کلهری — از واژگانی مانند «اَنو» (هیبت) و «بان» (بلندی) — بازمانده‌هایی از مفاهیم اجتماعی، جغرافیایی و اعتقادی آن دوران را حفظ کرده‌اند.

این میراث تنها زبانی نبود. الگوهای زیست‌بومی و اجتماعی لولوبیان، از جمله سکونت کوه‌نشین، تقسیم‌بندی طبیعی کوه و دشت، و نظام‌های اتحاد اجتماعی، بدون گسست به دوران ماد منتقل شد. مادها، با بازسازی اتحادهای محلی و ایجاد هویت سیاسی نوین، نه مهاجرانی بیگانه، بلکه محصول تحول درونی و تداوم همان جامعهٔ زاگرسی بودند. گیلانغرب و محدودهٔ کلهرنشین، به عنوان هستهٔ اولیهٔ این تحول، نقش مرکزی در شکل‌گیری دولت ماد ایفا کردند.

---

۲. تجلی تداوم در بناهای تاریخی

شواهد مادی این تداوم، در بناهای تاریخی منطقه به وضوح قابل ردیابی است:

• شبکه آتشکده‌ها: وجود دست‌کم هفت آتشکدهٔ تاریخی در گیلانغرب (از جمله آتشکدهٔ حسن زوردار) نشان‌دهندهٔ تداوم کارکرد مراکز مذهبی-اجتماعی در منطقه است. این مکان‌ها، که با کانون‌های قدرت (مانند کاخ اربابی) در ارتباط بودند، از نیایشگاه‌های باستانی تا محل اطراق کوچ‌نشینان در دوره‌های متأخر (مانند ایلخانی) انعطاف و استمرار عملکرد خود را حفظ کردند.
• تپه قلا و چغاگاوانه: تپه قلا با ارائهٔ شواهد سکونت مداوم از هزارهٔ سوم پیش از میلاد تا دورهٔ قاجار، و چغاگاوانه با یافته‌هایی از دوران نوسنگی تا عصر آهن و اشکانی (شامل لوح‌های میخی، مهرها و کوره‌های سفالگری)، گواهی استوار بر پیوستگی جمعیتی و تعامل فرهنگی منطقه با همسایگانی مانند عیلام و بابل هستند.
• کاخ اربابی و سراب مورت: این مجموعه، نمونه‌ای بارز از تداوم مدیریت سیاسی و اداری در کنار یک منبع طبیعی حیاتی (سراب) است. گچ‌بری‌ها و لایه‌های مختلف تاریخی در این بنا، نشان از نقش ماندگار این کانون در ساختار قدرت محلی، حتی در قالب‌های متأخرتری مانند ایل کلهر، دارد.

---

۳. زبان کلهری: حافظهٔ زندهٔ تاریخ

کلهری، فراتر از یک ابزار ارتباط روزمره، منبعی زنده و پویا برای بازخوانی تاریخ منطقه است. این گویش، واژگان و مفاهیم کهنی را در خود نگاه داشته که مستقیم به زیست‌بوم، مناسبات اجتماعی و فرهنگ سیاسی دوران لولوبی-مادی اشاره دارند.

واژگانی مانند «اَنو»، «تیل/تیژ»، «بان»، «ـنی»، «ایش» و «هَنّی»، تنها مثال‌هایی از این شبکهٔ معنایی کهن هستند. حفظ این ساختارهای زبانی، قوی‌ترین گواه غیرمستقیم بر تداوم جمعیتی است؛ زیرا زبان، برخلاف سفال یا معماری، تنها در استمرار جوامع انسانی و انتقال سینه‌به‌سینه زنده می‌ماند.

---

۴. جمع‌بندی و چشم‌انداز

داده‌های بررسی‌شده در این فصل، تصویر یکپارچه‌ای از تداوم ارائه می‌دهند:

۱. تداوم تمدنی: گیلانغرب به عنوان هستهٔ تاریخی زاگرس غربی، مسیری پیوسته از لولوبیان و مادها تا ساکنان کنونی کلهر را نشان می‌دهد.
۲. تعامل قدرت و معنا: هم‌نشینی کاخ اربابی (نماد قدرت اداری) با شبکه آتشکده‌ها (نماد نظام معنایی)، الگویی پایدار از تعامل سیاست و مذهب را ترسیم می‌کند که تا دوره‌های اسلامی نیز تداوم یافته است.
۳. زبان به مثابه حافظه: کلهری، پل ارتباطی زنده بین گذشته و حال است و ابزاری کلیدی برای بازخوانی لایه‌های مغفول تاریخ منطقه.

گام‌های آینده: کاوش‌های نظام‌مندتر، مستندسازی دقیق یافته‌ها و ایده‌هایی مانند ایجاد سایت‌موزه‌های محلی، می‌توانند این روایت تداوم را نه تنها به جامعهٔ علمی، که به عموم مردم و نسل آینده منتقل کنند.

---

نتیجه‌گیری نهایی: روایتی که هنوز زنده است

فصل پنجم به وضوح نشان می‌دهد که تاریخ، فرهنگ و زبان ایل کلهر، محصول یک روند درونی، پیوسته و عمیقاً وابسته به زیست‌بوم زاگرس غربی است. سکونت بی‌وقفه، شبکه‌های اداری-مذهبی پایدار و حافظهٔ زبانی جان‌سخت، با هم تصویری جامع و مستند از هویت تاریخی این منطقه ترسیم می‌کنند.

پژوهش حاضر، از تپه قلا و چغاگاوانه تا کاخ اربابی و آتشکده‌ها، سرانجام روایت یکپارچه‌ای از تمدنی شکل می‌دهد که هرچند در سکوت متون رسمی گم شده، اما در گویش مردمانش، در سنگ بناهایش و در حافظهٔ مناسکش، کماکان نفس می‌کشد و زنده است. این، روایت تداوم زاگرس است.

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

۱. مسیر جغرافیایی و تمدن

همان‌گونه که در فصل‌های پیشین بررسی شد، (کلهر)، هستهٔ تمدنی و زیست‌بومی نخستینِ لولوبیان و سپس مادها بوده است. موقعیت این منطقه، هم امنیت طبیعی و هم دسترسی به کریدورهای مهم اقتصادی و نظامی را برای ساکنانش فراهم می‌کرد:

• دشت‌های محصور در کوه‌ها: این چینش طبیعی، منطقه را به دژی نفوذناپذیر بدل می‌ساخت؛ نمونهٔ کارآمدی که حتی در دوره‌های متأخرتر (مانند جنگ ایران و عراق) نیز تکرار شد.
• کریدورهای ارتباطی: راه‌های پیونددهنده به میان‌رودان (عراق امروزی)، امکان تجارت، تبادل فرهنگی و واکنش سریع به تهدیدات خارجی را ممکن می‌ساخت.
• شبکه شهری کهن: تراکم بیش از ۱۲۵ تپهٔ باستانی در شعاع تنها ۷۰ کیلومتری، گواهِ وجود جمعیتی انبوه و دارای سازمان اجتماعی پیشرفته در این کانون (گیلانغرب)است.

این ویژگی‌ها حاکی از آن است که انتقال کانون قدرت از کلهر به هگمتانه، به احتمال زیاد حرکتی تدریجی و نمادین بوده است، نه جابه‌جایی ناگهانی جمعیت یا مهاجرت از شرق.

۲. مادها: فرزند لولوبیان

تحلیلِ همزمانِ داده‌های باستان‌شناسی و زبان‌شناسی به نتیجه‌ای مهم رهنمون می‌شود: مادها نه مهاجرانی خارجی، بلکه تحول‌یافتهٔ فرهنگی و جمعیتیِ لولوبیان و دیگر اقوام بومی زاگرس بوده‌اند. این تحول را می‌توان در سه گام اصلی دید:

۱. ادغام طوایف: گروه‌های مختلف کوه‌نشین برای مقابله با تهدید مشترک آشوریان و دیگر قدرت‌های منطقه، در قالب یک اتحادیهٔ بزرگتر گرد آمدند.
۲. ساخت هویت نو: برای مدیریت این اتحاد و کاستن از تنش‌های درونی، هویت سیاسی تازه‌ای با نام «ماد» شکل گرفت.
۳. حفظ فرهنگ و زبان: علیرغم این تحول سیاسی، بخش عمده‌ای از الگوهای زبانی، فرهنگی و زیست‌بومی پیشین (که ردپای آن در گویش کلهری و دیگر نمودهای فرهنگی منطقه مشهود است) کماکان پابرجا ماند.

این فرآیند، مادها را نه پدیده‌ای بیگانه از شرق، بلکه برآمده از تحولی درونی در زاگرس مرکزی معرفی می‌کند.

۳. انتقال به هگمتانه و مراکز دیگر

پس از تثبیت قدرت مادها در زاگرس غربی، کانون ثقل سیاسی و اداری به سمت هگمتانه و دیگر مناطق مرکزی‌تر فلات ایران انتقال یافت. این انتقال به معنای جایگزینی نبود، بلکه تقسیم کار و تغییر کارکرد بود:

• هگمتانه: بیشتر نقش نمادین، سیاسی و اداری یک پایتخت امپراتوری را بر عهده گرفت تا وظایف دفاعی صرف.
• مناطق شرقی‌تر (مانند پارس): با ورود تدریجی گروه‌های ایرانی‌زبان به این نواحی، فرهنگ کهن و زبان بومی زاگرس با عناصر تازه درآمیخت.
• تداوم فرهنگی: اگرچه مرکز سیاسی جابه‌جا شد، عناصر بنیادین فرهنگ و زیست‌بومی زاگرس غربی (کلهر) در زبان، اسطوره‌ها و الگوهای اجتماعی باقی ماند و تداوم یافت.

۴. شواهد زبانی و فرهنگی

تداوم واژگان و مفاهیم کهن در گویش کلهری، گواه محکمی بر این پیوستگی است:

• پسوندها، ریشه‌ها و اصطلاحات در این گویش، همان جهان‌بینی مرزنشینی، کوه‌محوری و دوگانه‌انگاری دشت و کوه لولوبیان و مادهای نخستین را منتقل می‌کنند.
• مفاهیم بنیادینی چون مالکیت، نزاع، قدرت و زمان، در شبکهٔ واژگانی محلی حفظ شده‌اند.
• این شواهد، تداوم جمعیتی و فرهنگی را از هزاره‌ها پیش، عبر دوران ماد و تا به جامعهٔ کلهر امروز به‌وضوح تأیید می‌کنند.

۵. نتیجه‌گیری فصل

فصل چهارم نشان می‌دهد که تاریخ ایران باستان، به‌ویژه فرآیند شکل‌گیری ماد و انتقال کانون قدرت به فلات مرکزی، صرفاً روایتی از مهاجرت و جایگزینی نیست؛ بلکه:

• هستهٔ اولیهٔ تمدن و قدرت در کلهر شکل گرفت.
• مادها محصول تحول درونی و اتحاد دوبارهٔ جمعیت‌های بومی بودند.
• زبان و فرهنگ، حاملان اصلی حافظهٔ تاریخی و زیست‌بومی منطقه باقی ماندند.
• حرکت به سمت هگمتانه و شرق، بیش از آنکه مهاجرت جمعیتی باشد، نماد ادغام و تمرکز نمادین قدرت سیاسی در نقطه‌ای مرکزی‌تر بود.

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. زبان به مثابه حافظه تاریخی

زبان‌های محلی زاگرس، به‌ویژه گویش کلهری ، فراتر از یک ابزار ارتباط صرف، حامل حافظه تاریخی و فرهنگی این منطقه هستند. واژگان، پسوندها و الگوهای دستوریِ موجود در این گویش، بازتابی از شیوه زندگی، تقسیم‌بندی زیست‌بومی و رفتار اجتماعی نسل‌های پیشین است.

واژگان کلیدی و مفاهیم کهن در کلهری:

• اَنو (Anu): به معنای هیبت و ترس مقدس. این واژه هم‌ریشه با «آنو»، خدای آسمان در بین‌النهرین، و بخش نخست نام «آنوبانینی»، پادشاه لولوبی، است.
• تیل/تیژ (Tīl/Tīzh): حامل مفاهیم دوگانهٔ تلخ/نابودکننده و تیز/خوب؛ بازتاب‌دهندهٔ یک نظام ارزش‌گذاری و طبقه‌بندی دوقطبی جهان.
• بان (Bān): به معنای بلندی و بالا. این واژه بخش دوم نام آنوبانینی است و نمادی از اقتدار و دیدگاه کوه‌محور به شمار می‌رود.
• ـنی/نی (-nī / nī): یک پسوند مالکیت که هم‌ریشه با پسوندهای مشابه در زبان‌های ایلامی و اکدی دانسته می‌شود.
• ایش (Eysh): به معنای بیماری و نزاع. این واژه هم‌ریشه با نام الهه ایشتار و مفهوم نزاع و خشم در فرهنگ بین‌النهرینی است.
• هانی (Hāni): به معنای اکنون و فوری، که با مفهوم زمان و عمل فوری در زبان هوری و گویش‌های محلی مرتبط است.
• هِنّی (Hennī): به معنای «وقتی» یا «زمانی که». این واژه که برای اشاره به زمان و نسبت‌های زمانی به کار می‌رود، با دستگاه واژگانی مربوط به زمان‌بندی و عمل در زبان‌های کهن منطقه (مانند هوری) مرتبط است و نشان‌دهندهٔ حفظ چارچوب‌های ذهنی مربوط به زمان در گویش کلهری است.

این شبکه واژگانی نشان می‌دهد که جامعهٔ منطقه، جهان‌بینی، ارزش‌ها و الگوهای رفتار اجتماعی خود را در قالب زبان منتقل کرده و این ساختارهای معنایی هنوز در کلهری امروز قابل ردیابی هستند.

۲. نشانه‌های تداوم فرهنگی

الگوهای رفتار اجتماعی و نظام زیست‌بومی لولوبیان، از مسیر گویش و فرهنگ بومی، به دوران ماد و سپس به جامعهٔ کلهر امروز انتقال یافته است:

• کوه‌نشینی و دفاع از قلمرو: همان تقسیم‌بندی بنیادین کوه و دشت که در روزگار لولوبیان وجود داشت، در الگوهای رفتاری، اجتماعی و حتی اسطوره‌های محلی تداوم یافته است.
• نام‌گذاری‌های اقلیمی: واژگانی مانند «هَلت» (به معنای دشت گرم، باز و کم‌ارتفاع) و مشابهات آن، گواه فهم و طبقه‌بندی دقیق زیست‌بومی هستند که از هزاران سال پیش باقی مانده‌اند.
• شیوه‌های تاکتیکی و اجتماعی: استعاره‌های برگرفته از گیاه «لولاو» و رفتار پیچنده و قلمروگرای آن، کماکان در اصطلاحات محلی و باورهای اجتماعی منطقه بازتاب دارد.

۳. مادها و یکپارچگی فرهنگی

با شکل‌گیری دولت ماد، جمعیت‌های بومی منطقه به جای حذف یا جایگزینی، در ساختار سیاسی جدید ادغام شدند. این فرآیند سه‌گانه را می‌توان چنین ترسیم کرد:

۱. اتحاد طوایف محلی برای مقابله با تهدید فزایندهٔ آشوریان.
۲. بازسازی هویت سیاسی نو تحت عنوان مشترک «ماد».
۳. حفظ بخش عمده‌ای از فرهنگ، زبان و تقسیم‌بندی زیست‌بومی لولوبیان در چارچوب این هویت نو.

بنابراین، مادها نه مهاجرانی جداگانه، بلکه برآمده از یک تحول درونی و نتیجهٔ یکپارچگی فرهنگی و زبانی همان ساکنان پیشین زاگرس بودند.

۴. گواه‌های واژگانی و فرهنگی

تحلیل دقیق‌تر واژگان کلهری نشان می‌دهد که:

• پسوندها و ریشه‌های زبانی در کلهری با زبان‌های باستانی منطقه (مانند ایلامی، هوری، اکدی) هم‌ریشگی نشان می‌دهند.
• برخی واژه‌های کلیدی که مفاهیم قدرت، مالکیت، نزاع و زمان را منتقل می‌کنند، همان جهان‌بینی کوه‌نشینی و مرزنشینی لولوبیان را بازتاب می‌دهند.
• این نشانه‌ها، تداوم زبانی و فرهنگی را از لولوبیان به مادها و سپس به جامعهٔ کلهری امروز به وضوح نمایان می‌سازند، حتی در فقدان شواهد مکتوب مستقیم.

۵. نتیجه‌گیری فصل

زبان و فرهنگ، واسطهٔ اصلی حافظهٔ تاریخی زاگرس هستند. گویش کلهری امروز، نه صرفاً یک گویش مدرن، که حامل تجربه‌ها، باورها و تقسیم‌بندی‌های زیست‌بومی نسل‌های پیشین است. مادها، اگرچه نام و ساختار سیاسی تازه‌ای به خود گرفتند، در واقع وارثان مستقیم فرهنگ و رفتار اجتماعی لولوبیان و دیگر اقوام محلی زاگرس بودند.

گیلان غرب

اسلام‌آباد غرب

سرپل ذهاب

سومار

قصرشیرین

ماهیدشت

منبع معتبری که برای تمیز دادن ایلات و طوایف گوناگون کرد(سده دهم قمری) و گویش‌های مختلف آن، از آن بهره می‌گیرند کتاب شرفنامه از امیر شرف‌خان بدلیسی است که در آن زبان کردها را به چهار گویش: کرمانجی، کلهری، هورامی و سورانی تقسیم می‌کند و مبین این مطلب است که گویش کلهری یکی از چهار گویش مستقل و مهم زبان کردی است.^{[نیازمند منبع]}

---

---

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

مقدمه: در جستجوی مرزهای واقعی

یکی از بزرگترین چالش‌ها در مطالعه لولوبیان، تعیین مرزهای واقعی قلمرو آنان است. برخی پژوهشگران با استناد به تفسیرهای نادرست از متون آشوری، قلمرو لولوبی را پهناور و نامعقول ترسیم کرده‌اند. اما برای آزمون فرضیه تداوم (لولوبیان → ماد → کلهر)، نخست باید تعریفی واقع‌بینانه و مبتنی بر شواهد محلی از جغرافیای لولوبی ارائه داد. این فصل، با تکیه بر سرنخ‌های متون کهن، جغرافیای طبیعی و دانش بومی منطقه، در پی ترسیم نقشه‌ای معقول از این قلمرو است.

---

۱. سرنخ‌های متون آشوری در پرتو زبان کلهری

آشوریان در گزارش‌های خود از لولوبیان، به شهرها و دژهایی اشاره می‌کنند که نام‌های آنها در گویش کلهری امروز هنوز معنا و مصداق دارد. این پیوند زبانی، کلید مهمی برای فهم جغرافیای تاریخی است:

• «زاموا» (Zamua) در گزارش‌های آشوری: اگر این نام را نه با معیارهای زبان‌شناسی سامی، بلکه با واج‌شناسی کلهری بررسی کنیم، به واژه‌ای آشنا می‌رسیم: «زَمیَ» یا «زِمیَه» در کلهری به معنی «خانه زیرزمینی یا پناهگاه حفرشده در دامنه کوه». این سازه‌ای است که هنوز هم در روستاهای منطقه برای ذخیره آذوقه یا پناه‌گرفتن استفاده می‌شود. بسیار محتمل است که آشوریان، با شنیدن نام این نوع سکونتگاه‌های ویژه منطقه، آن را به صورت «زاموا» ثبت کرده باشند.

نکته کلیدی: این تداول نام‌ها نشان می‌دهد که جغرافیای انسانی و زبانی منطقه، علی‌رغم گذر هزاره‌ها، پیوستگی عمیقی حفظ کرده است. وقتی امروز یک کلهرزبان از «زمیه» سخن می‌گوید، ممکن است ناخودآگاه همان مفهومی را زنده نگه داشته باشد که آشوریان در سده‌های پیش «زاموا» می‌خواندند.

---

۲. گیاه لولاو و نام لولوبی: از طبیعت تا هویت

در کوه‌های زاگرس گیاهی رونده و گسترش‌یابنده به نام «لولاو» می‌روید. جالب آنکه در متون کهن غیرایرانی، این نام با صورت‌های مختلفی ثبت شده است:

• در متون اکدی از دوره نارام‌سین: Lullubum یا Lullubu
• در متون آشوری نو: Lullubi

این تغییر آوایی (از «لولاو» محلی به «لولوبوم/لولوبی» در متون بیگانه) به احتمال زیاد نشان‌دهنده تلاش گویشوران زبان‌های بین‌النهرینی برای تلفظ نامی است که ریشه در واج‌شناسی زبان بومی زاگرس داشته. این ناتوانی در ثبت تلفظ درست، خود گواهی است بر اصالت و دیرینگی نام در خود منطقه و بیگانگی ثبت‌کنندگان با تلفظ اصلی.

---

۳. هسته فشرده، نه قلمرو گسترده: بازتعریف واقع‌بینانه

برخلاف تصور برخی محققان که لولوبیان را دارای قلمروی وسیع (از دریاچه ارومیه تا خوزستان) می‌دانند، چنین حکمرانی در آن دوران غیرممکن بود. شواهد منطقی و باستان‌شناختی نشان می‌دهد قلمرو لولوبی محدود و فشرده بوده است:

• هسته مرکزی: دشت گیلانغرب (املَ) و مناطق کوهستانی اطراف آن
• شعاع مؤثر: حداکثر ۱۰۰-۱۵۰ کیلومتر
• ویژگی: یک حوزه تمدنی متمرکز و همگن، نه یک امپراتوری گسترده

دلیل این محدودیت: 

جامعه لولوبی بیشتر شبیه اتحادیه‌ای منسجم از قبایل کوهستانی بود که بعدها یک حکومت متمرکز بر کنترل نقاط استراتژیک (گردنه‌ها، دشت‌های حاصلخیز، چشمه‌ها) تشکیل داد .

---

۴. قلمرو واقعی لولوبی: مبتنی بر شواهد بومی

با در نظر گرفتن داده‌های فوق، قلمرو لولوبی را می‌توان به صورت واقع‌بینانه‌تری ترسیم کرد:

هسته مرکزی (منطقه تسلط کامل):

• دشت گیلانغرب (املَ) و کوه‌های محاطی آن
• مناطق کوهستانی اسلام‌آباد غرب
• دره‌های رودخانه الوند قصر شیرین (شاخه‌ای از سیمره)
• بخشهای اصلی منطقه سرپل دهاب (دشت دهاب)
• تا شمال استان ایلام در جنوب (ایوان غرب) سرابله چوار
• خانقین امروزی مندلی در عراق امروزی

حوزه نفوذ و تعامل (مناطق همجوار تحت تأثیر):

• تا کنگاور در شرق
• تا جوانرود در شمال
• مناطقی از عراق مروزی

چرا این محدوده معقول است؟
۱. منطقی از نظر کنترل سیاسی در عصر آهن.
۲. همخوان با تراکم فوق‌العاده آثار باستانی دوره مربوطه.
۳. مطابق با تداول نام‌های مکانی در گویش کلهری.
۴. قابل دفاع از نظر نظامی با توجه به جغرافیای طبیعی.

---

۵. گذرگاه‌های استراتژیک: کلید قدرت لولوبی

قدرت لولوبیان نه از وسعت قلمرو، که از تسلط بر گذرگاه‌های حیاتی زاگرس ناشی می‌شد:

• گردنه‌های connecting دشت بین‌النهرین به فلات ایران
• مسیرهای اطراف رودخانه‌های زاب کوچک و سیروان
• گردنه پاطاق (در سرپل ذهاب) که نقش برجسته آنوبانینی در نزدیکی آن قرار دارد.

این تسلط به آنان امکان می‌داد:

• تجارت بین بین‌النهرین و فلات ایران را کنترل یا مختل کنند.
• در برابر لشکرکشی‌های آشوری مقاومت مؤثر داشته باشند (جنگ در زمینی که به خوبی می‌شناختند).
• شبکه ارتباطی سریع در منطقه کوهستانی برقرار کنند.

---

۶. تطبیق با محوطه‌های باستانی: گواه تداوم

همان‌طور که در آمار آثار باستانی گیلانغرب دیدیم، این منطقه مملو از محوطه‌هایی است که تداوم سکونت از عصر آهن (دوره لولوبیان و مادها) را نشان می‌دهند:

• تپه قلا (گیلانغرب): سکونت مداوم از هزاره سوم پ.م
• تپه چغاگاوانه (اسلام‌آباد): آثار غنی عصر آهن و مفرغ
• ده‌ها تپه کوچک‌تر که شبکه یکپارچه سکونتگاهی را در این حوزه جغرافیایی فشرده شکل می‌دادند.

این تراکم باستان‌شناختی، با توصیف آشوریان از لولوبیان به عنوان «قوم پرجمعیت کوهستان» همخوانی کامل دارد.

---

۷. نتیجه‌گیری فصل: سرزمینی پایدار با هویتی ماندگار

از تحلیل جغرافیایی می‌توان نتیجه گرفت:

۱. قلمرو لولوبی یک حوزه تمدنی فشرده و متمرکز در غرب زاگرس مرکزی بود، نه یک امپراتوری گسترده.
۲. این جغرافیا ویژگی‌های دفاعی و استراتژیک منحصربه‌فردی داشت که شکل‌گیری و تداوم یک قدرت باثبات را ممکن می‌ساخت.
۳. تداول نام مکان‌ها و واژگان از دوره لولوبی تا امروز (مانند «زمیه» و «لولاو») نشانه پیوند زبانی و تاریخی عمیق است.
۴. تراکم چشمگیر آثار باستانی گواه جمعیت قابل توجه و سازمان‌یافته در همین محدوده مشخص است.

این جغرافیای فشرده و یکپارچه—این خاک مشخص—همان بستری است که نخست لولوبیان، سپس مادها، و امروز ایل کلهر بر آن ایستاده‌اند. تغییر نام‌ها و صورت‌های سیاسی، به معنای تغییر ساکنان نبوده، بلکه بازتاب تحول در قالب‌های هویتی و ساختارهای حکمرانی در بافتی جمعیتی پیوسته است.

ین که نام محل سنگ‌ نگاره (کوه پا دیر) به صراحت ذکر شده، به ظاهر نشان می‌دهد که این محل در مرکز متصرفات آنوبانی‌نی نبوده و شاید صحنه پیروزی یا مرز متصرفات وی بوده‌است.^[۱]

• دوره لولوبیان

• زبان اکدی

• سرپل ذهاب

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

مقدمه: صدایی از دل خاک‌های بین‌النهرین

اگر بخواهیم نخستین تصویر از لولوبیان را بازسازی کنیم، باید به سراغ دشمنانشان برویم: آشوریان. امپراتوری آشور که تاریخ خود را بر لوح‌های گلی و سنگ‌های یادبود حک می‌کرد، برای لولوبیان تنها یک نقش قائل بود: «دشمن کوهستانی».

اما همین گزارش‌های یک‌طرفه و پر از تکبر، امروز تنها پنجره ما به دنیای لولوبیان است. در این فصل، این متون را نه به عنوان «حقیقت مطلق»، بلکه به عنوان مدارکی برای خوانش بین‌الخطوط بررسی می‌کنیم.

---

۱. نخستین اشاره: کتیبه نارام‌سین (سده ۲۳ پیش از میلاد)

قدیمی‌ترین اشاره به لولوبیان به دوره اکدی بازمی‌گردد. در کتیبه نارام‌سین، شاه اکد، از پیروزی بر «لولوبوم» در کوهستان سخن می‌گوید. این نشان می‌دهد:

• لولوبیان دست‌کم از هزاره سوم پیش از میلاد در زاگرس حضور داشته‌اند.
• آنان چنان قدرتمند بودند که شاهان بزرگ بین‌النهرین را به خود مشغول کرده بودند.
• اصطلاح «لولوبوم» احتمالاً شکل اکدی شده نام این قوم است.

---

۲. لولوبیان در عصر آشور نو (۹۰۰-۶۰۰ پیش از میلاد)

در دورانی که آشوریان به اوج قدرت خود رسیدند، نام لولوبیان بارها در متون آنان تکرار می‌شود:

الف) در کتیبه‌های تیگلت‌پیلسر سوم (۷۴۵-۷۲۷ پ.م):
او از لشکرکشی به «سرزمین لولوبی» سخن می‌گوید و ادعا می‌کند «آنوبانینی»، شاه لولوبیان را شکست داده است. این نخستین بار است که نام یک شاه لولوبی ثبت می‌شود.

ب) در گزارش‌های سارگون دوم (۷۲۲-۷۰۵ پ.م):
سارگون از «سرکوب شورش لولوبیان» می‌نویسد و توصیفی از جغرافیای آنها ارائه می‌دهد: «سرزمینی کوهستانی با گذرگاه‌های دشوار».

ج) در کتیبه‌های آشوربانیپال (۶۶۸-۶۲۷ پ.م):
آخرین اشاره‌های مهم به لولوبیان را می‌بینیم. آشوربانیپال از دریافت «خراج از لولوبیان» سخن می‌گوید، که نشان می‌دهد:

• لولوبیان تا اواخر دوره آشور نیز استقلال نسبی خود را حفظ کرده بودند.
• آنان سازمان سیاسی مشخصی داشتند که می‌توانست خراج بپردازد.

---

۳. رمزگشایی از توصیف‌های آشوری

آشوریان همیشه یک الگوی زبانی ثابت برای توصیف دشمنان کوهستانی خود داشتند. وقتی می‌گویند لولوبیان:

• «در کوه‌ها مانند پرندگان لانه دارند» → یعنی ساختار سکونتگاه‌های دفاعی و غیرقابل دسترس.
• «راه‌هایشان مانند ریسمان پیچیده است» → یعنی آشنایی کامل با جغرافیای پیچیده زاگرس و استفاده از آن برای جنگ‌های نامتقارن.
• «خدایان خود را می‌پرستند» → یعنی دارای نظام اعتقادی مستقل و غیرآشوری.

این توصیف‌ها، برخلاف قصد آشوریان، تصویری از یک جامعه سازمان‌یافته، مقاوم و دارای هویت مستقل ترسیم می‌کنند.

---

۴. شاه آنوبانینی: نماد مقاومت لولوبی

• نقش برجسته آنوبانی‌نی

نام آنوبانینی (Anubanini) کلیدی است برای فهم جهان لولوبیان:

• آنو (Anu): بخش نخست نام، اشاره به خدای آسمان در بین‌النهرین دارد. این نشان می‌دهد لولوبیان تحت تأثیر فرهنگ همسایه بودند یا دست‌کم، از عناصر فرهنگی آنان استفاده می‌کردند.
• بانینی (Banini): ممکن است با ریشه «بان» (بلندی، ارتفاع) در زبان‌های محلی مرتبط باشد.
• نقش برجسته آنوبانینی در سرپل ذهاب (درمنطقه کلهرنشین) نشان می‌دهد که لولوبیان سنت یادمان‌سازی و ثبت تاریخ خود را داشتند.

---

۵. پرسش‌های بی‌پاسخ متون آشوری

متون آشوری در عین حال پرسش‌های بزرگی را بی‌پاسخ می‌گذارند:

• ساختار داخلی حکومت لولوبی چگونه بود؟
• زبان و خط آنان چه بود؟
• روابط آنها با همسایگان دیگر (عیلامی‌ها، گوتی‌ها) چگونه بود؟

این سکوت‌ها نشان می‌دهد آشوریان تنها یک وجه از لولوبیان—وجه نظامی— را می‌دیدند و علاقه‌ای به ثبت فرهنگ و تمدن آنان نداشتند.

---

۶. نتیجه‌گیری فصل: از دشمن‌نگاری تا واقعیت تاریخی

خوانش انتقادی متون آشوری به ما می‌گوید:
۱. لولوبیان قدرتی باثبات و ریشه‌دار در زاگرس بودند که برای قرن‌ها با ابرقدرت منطقه درگیر بودند.
۲. آنان ساختار سیاسی متمرکز (با شاهانی مانند آنوبانینی) داشتند.
۳. جغرافیای قلمرو لولوبی تقریباً منطبق بر غرب زاگرس مرکزی (منطقه کلهرنشین امروز) بود.
۴. ناپدید شدن نام لولوبیان از متون پس از سقوط آشور، به معنای نابودی فیزیکی آنان نیست، بلکه احتمالاً به معنای تغییر نام هویت سیاسی آنهاست.

سخن پایانی این فصل: متون آشوری پرده اول از نمایش لولوبیان را بالا می‌زنند، اما برای دیدن پرده‌های بعدی، باید به سراغ زمین (باستان‌شناسی) و زبان (گویش کلهری) برویم.

• ایشتار

ایشتار نام یکی از الهه‌های آشوری است. ایشتار (عشتار) همتای اینانای سومری ها و مرتبط با الهه سامیان شمال غربی یعنی الهه عشتروت است. آنونیت، آستارته و آتارسامَین نام‌های دیگری برای ایشتار هستند. در اسطوره‌ها او را ایزدبانوی نشاط عشق می‌دانند. در اساطیر بابلی ایشتار خدای عشق و باروری نیز هست. روزی ایشتار عاشق تموز می‌شود، ولی تموز با حمله یک گراز کشته شده و به دنیای مردگان برده می‌شود، که بابلیان به آن دوزخ نام آرلو می‌دادند و ارشکیگال خواهر حسود ایشتار بر آن تسلط داشت. ایشتار به اندوه سخت گرفتار شد و تصمیم گرفت به آرلو سفر کند و با شستن زخم‌های تموز در یکی از چشمه‌های شفابخش زندگی را به وی بازگرداند. چون ایشتار به آرلو فرو می‌رود، توسط خواهرش زندانی می‌شود. زمین که از وجود او الهام نمی‌گرفت، همۀ هنرها و راه‌های عشق‌ورزی را یکباره فراموش کرد. جمعیت کم شد و خدایان که دریافتند قربانی‌های زمین کاهش یافته پریشان شده و فرمان دادند که ارشکیگال خواهرش ایشتار را آزاد کند و او به فرمان خدایان گردن نهاد؛ ولی ایشتار به بازگشتن زمین جز آنکه تموز را با خود همراه ببرد خرسندی نمی‌داد تا اینکه درخواست وی پذیرفته شد.

• تاردونی

او در نقش برجسته خود با سلاح و زیرپا گذاشتن دشمنان دیده می‌شود. در کنار نقش برجسته، کتیبه ای به زبان اکدی وجود دارد که به حفاظت از ایزدان شمش و آداد اشاره می‌کند.^[۲][۵]

• ساتونی

ساتونی (به انگلیسی: Satuni، اکدی: 𒊓𒌅𒉌) پادشاه لولوبی در ۲۲۷۰ پیش از میلاد بود. او پس از آنوبانینی، حاکم لولوبی‌ها شده بود.

او توسط نارامسین اکدی نوهٔ سارگون، شکست خورد و این پیروزی نارامسین در کتیبه او ذکر شده است.^[۱]

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

مقدمه: نامی از اعماق تاریخ

در کتیبه‌های خشونت‌بار آشوریان، میان فهرست شهرهای تسخیر‌شده و قبایل سرکوب‌شده، نامی تکرار می‌شود: لولوبی‌ها. برای تاریخ‌نگاری رسمی، آنان تنها «دشمنان کوه‌نشین» امپراتوری آشور بوده‌اند—مزاحمانی که سرانجام سرکوب شدند و از صفحه تاریخ محو گشتند.

اما در دل کوه‌های زاگرس، پرسشی کهن زنده است: آیا لولوبیان واقعاً ناپدید شدند؟ یا شاید هسته اصلی تمدنی بودند که بعدها نام دیگری یافت: «ماد»؟

این محور پژوهشی، روایتی متفاوت را می‌کاود: روایتی که لولوبیان را نه قومی حاشیه‌ای و نابودشده، که بستر تمدنی زنده و تداومیابنده در غرب زاگرس می‌داند.

---

چرا لولوبیان؟ سه پرسش بنیادین

۱. پرسش تاریخی: اگر لولوبیان نابود شدند، چگونه منطقه‌ای که قلمرو آنان بود (غرب زاگرس مرکزی)، بدون وقفه شاهد تداوم سکونت، تراکم باستان‌شناختی و حفظ شبکه‌های جمعیتی بود؟

۲. پرسش زبانی: چرا در گویش کلهری—که در قلب همان جغرافیا تکلم می‌شود—واژگانی یافت می‌شوند که هم‌آوایی و هم‌معنایی شگفت‌انگیزی با جهان بین‌النهرینی دارند؟ (مانند «آنو» به معنای هیبت مقدس)

۳. پرسش هویتی: آیا ممکن است لولوبیان، نیای فرهنگی و جمعیتی نه‌تنها مادها، که جامعه امروزی ایل کلهر باشند؟

---

فرضیه راهبردی: تداوم، نه جایگزینی

فرضیه مرکزی این پژوهش آن است که لولوبیان هرگز ناپدید نشدند. آنان به عنوان جمعیت غالب و سازمان‌یافته غرب زاگرس:

• در مواجهه با تهدید آشوری‌ها اتحادهای جدیدی تشکیل دادند
• هویت سیاسی نوینی با نام «ماد» ساختند
• اما بافت جمعیتی، دانش جغرافیایی، الگوهای سکونت و بخش عمده فرهنگ خود را حفظ کردند

به بیان دیگر، ماد نه مهاجری از شرق، بلکه تحول سیاسی همان جامعه لولوبی بود.

---

ساختار پژوهش: پنج فصل برای پاسخ به یک معما

این محور در پنج فصل تنظیم شده است:

فصل ۱: لولوبیان در آینه متون آشوری
بازخوانی انتقادی اسناد میان‌رودانی و رمزگشایی از تصویری که آشوریان از این «دشمن کوهستانی» ارائه داده‌اند.

فصل ۲: جغرافیای یک قلمرو فراموش‌شده
تعیین حدود سرزمین لولوبی و تطبیق آن با جغرافیای امروزین کلهرنشین.

فصل ۳: باستان‌شناسی تداوم: از لولوبیان تا مادها
بررسی شواهد مادی (تپه‌های باستانی، معماری، سفال) که گسست را رد و تداوم را تأیید می‌کند.

فصل ۴: زبان به مثابه حافظه: ردپای لولوبی در گویش کلهری
تحلیل واژگان کهن، ساختارهای دستوری و شبکه‌های معنایی که پیوند زبانی را آشکار می‌سازند.

فصل ۵: از لولوبی تا ماد: گذار هویتی و سیاسی
تبیین مدلی برای تحول یک هویت قومی-تمدنی به هویتی سیاسی-امپراتوری.

---

روش‌شناسی: مثلث داده‌ها

این پژوهش بر سه پایه استوار است:
۱. منابع مکتوب: تحلیل متون آشوری و اکدی با نگاهی انتقادی
۲. داده‌های باستان‌شناختی: خوانش یافته‌های میدانی در پرتو پرسش‌های جدید
۳. زبان کلهری: درماندن آن نه به عنوان «شاهد صامت»، که به عنوان منبع زنده و گویای تاریخ

---

هدف نهایی: بازسازی حافظه مغفول

این پژوهش در پی «قوم‌سازی» یا ادعای برتری نیست. هدف آن بازیابی حلقه گمشده‌ای از تاریخ پیچیده زاگرس است. ما بر این باوریم که بدون درک جایگاه لولوبیان به عنوان یک بافت تمدنی پایدار، درک شکل‌گیری ماد—و به تبع آن، درک بخشی از خاستگاه تمدن ایرانی—ناقص خواهد ماند.

لولوبیان آغاز این داستانند. داستانی که هنوز در سنگ قلعه‌های گیلانغرب، وکتیبه انوبانینی سرپل دهاب در وزن هوره و در حافظه زبانی مردمان زاگرس نفس می‌کشد.

• پناهگاه صخره‌ای‌های شهرستان گیلانغرب

• چشمه‌های تاریخی شهرستان گیلانغرب

• آثار دوره اشکانیان در شهرستان گیلان‌غرب

• آثار دوره ساسانیان در شهرستان گیلانغرب

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

منبع: تلفیق دانش بومی و پژوهش‌های میدانی مجموعه «از کلهر تا ماد»
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

درآمد: زبان، سندی که هرگز سوختنی نیست

تاریخ را فاتحان می‌نویسند و اسناد رسمی را می‌سوزانند. اما حافظهٔ زبانی یک قوم، در ژرفای ناخودآگاه جمعی و در تاروپود گفتار روزمره، مقاوم‌ترین شیوهٔ ثبت تاریخ است. اگر فرضیهٔ فصل پیش درست باشد—که ماد، زادهٔ تحول درونی جامعهٔ لولوبی بوده—پس باید انتظار داشت که زبان امروزین مردم این جغرافیا، حامل ردپایی ژرف و نظام‌مند از آن گذشتهٔ مشترک باشد. این فصل استدلال می‌کند که زبان کلهری، دقیقاً چنین نقشهٔ گنجی را در خود حفظ کرده است. این زبان، نه یک شاخهٔ حاشیه‌ای و متأخر از کردی، که بازمانده و وارثی شاید مستقیم زبان همان مردمی است که در شورای اتحاد زاگرس، نام ماد «هیچ رد پایی از محاجرت ماد وجود ندارد» بر خود نهادند. تحلیل آن، کلید گشودن جهان‌بینی لولوبی-مادی است.

۴-۱. شبکهٔ معنایی هسته‌ای: جهان‌بینی یک تمدن در چند واژه

واژگان کهن در کلهری تصادفی و پراکنده نیستند. آن‌ها یک سامانهٔ مفهومی منسجم را تشکیل می‌دهند که ابعاد مختلف یک تمدن پیچیده را روشن می‌سازد. این شبکه، حول چند قطب معنایی قدرتمند سازمان یافته است:

۱. قطب حاکمیت، تقدس و نظم کیهانی:

• اَنو (Anu): به معنای «هیبت، ترس مقدس». این واژه، هم‌ریشه نام آنو، خدای آسمان در تمدن‌های کهن، است. حضور آن در نام شاه لولوبی، آنوبانینی، نشان می‌دهد که مفهوم «هیبت آسمانی» به عنوان مشروعیت‌بخش حکومت، در ذهنیت سیاسی منطقه نهادینه بوده است
• فَر (Far): به معنای «نورایزدی، شکوه، اقتدار». این واژه، مفهوم پیشا-زرتشتی «فَرّه» را حفظ کرده که نوری ذاتی و موهبتی الهی برای مشروعیت بخشیدن به فرمانروایان و پهلوانان بوده است. این دو واژه، یک چارچوب ایدئولوژیک کامل برای حکمرانی را نشان می‌دهند: مشروعیت آسمانی (اَنو) + موهبت ایزدی درونی (فَر).

۲. قطب شناخت، قضاوت و نظام ارزشی دوگانه:

• تیژ (Tīzh): به معنای «تیز، خوش، خوب، شیرین». ریشه در زبان هوری (tize = خوب) و اکدی (ṭīb = خوش) دارد.
• تیل (Tīl): به معنای «تلخ، بد، نابودکننده». ریشه در زبان هوری (tal = کشتن، نابود کردن) دارد.
• این جفت متضاد، یک نظام فلسفی کهن برای طبقه‌بندی جهان را نشان می‌دهد: همه چیز در دو قطب «مثبت/خیر/سودمند» (تیژ) و «منفی/شر/ویرانگر» (تیل) جای می‌گیرد. این دوگانگی، بنیاد اخلاق و زیباشناسی این تمدن بوده است. واژهٔ «تالان» (نابود شدن) نیز از ریشهٔ همین «تیل» ساخته شده است.

۳. قطب نظم اجتماعی، مالکیت و حقوق:

• قُواله (Qowāla): به معنای «سند، پیمان مکتوب». از ریشهٔ سامی QWL (قول، گفتار رسمی). وجود چنین واژه‌ای در سطح گویش محلی، گواه غیرقابل انکاری بر اهمیت قراردادهای اجتماعی، مالکیت و نظام حقوقی در این جامعه است. «قواله» ابزار ادارهٔ یک جامعهٔ پیچیده است، نه یک قبیلهٔ ساده.
• زآن (Zān): به معنای «دانستن». این واژه کلیدی، ذهن را به سوی نام کهن «اَنزان» (خاستگاه کوروش) می‌برد. شاید «اَنزان» ترکیبی باشد از همین ریشهٔ دانش (zān/an-z) و پسوند مکان. این پیوند، بر جایگاه والای «دانش» در هویت این تمدن دلالت دارد.

این شبکهٔ معنایی—متشکل از حکمرانی (اَنو+فَر)، قضاوت (تیژ/تیل) و قانون (قواله)—تصویر یک جامعهٔ دارای تفکر انتزاعی، ساختار سیاسی و نظام حقوقی توسعه‌یافته را ترسیم می‌کند. این ویژگی‌ها با تصویر یک حکومت ابتدایی عشیره‌ای سازگار نیست، بلکه با تصویر تمدن لولوبی-مادی همخوانی کامل دارد.

۴-۲. دستور کهن: ردپای لولوبی در اسکلت زبان

«تحلیل واژه‌های کلهری، گاه با شگفتی‌های ظریفی روبرو می‌کند. نمونهٔ آن، کاربرد حرف نفی «نیَ» (به معنای «نیست») است. جالب آنکه این واج، از نظر آوایی همانندی قابل تأملی با پسوند مالکیت «-ینی» در نام شاه لولوبی، آنوبانینی دارد. آیا این شباهت تصادفی است؟ احتمالاً نه. این ممکن است بازتابی از یک تحول معنایی عمیق در طول هزاره‌ها باشد، که در آن یک واج کهن مرتبط با مفهوم «تعلق و انتساب»، در بستر یک زبان جدید (ایرانی) کارکردی نو به عنوان نفی یافته است. این پدیده، بر پیچیدگی و غنای لایهٔ زیرین زبانی در کلهری تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که حافظهٔ زبانی، نه تنها در واژگان، که در ساختارهای ظریف دستوری نیز نهفته است.»

کهنگی یک زبان تنها در واژگانش نیست، بلکه در ساختارهای دستوری آن نیز نهفته است. کلهری، ویژگی‌های آرکائیکی را حفظ کرده که در فارسی معیار از بین رفته و در دیگر گویش‌ها کمرنگ‌تر است:

۴-۳. گویش‌نگاری تطبیقی: کلهری به عنوان مرکز محافظه‌کار

یکی از قوانین زبان‌شناسی جغرافیایی این است: کهن‌ترین و محافظه‌کارانه‌ترین فرم‌های یک حوزهٔ زبانی، اغلب در مرکز یا خاستگاه آن حوزه حفظ می‌شوند. تحلیل واژهٔ «چشم» در گویش‌های منطقه، این قانون را به روشنی تأیید می‌کند و کلهری را در کانون این حوزه قرار می‌دهد:

گویش	تلفظ	تحول آوایی	تحلیل
کلهری (مرکز فرضی)	چَو [Čaw]	فرم پایه و ساده.	کهن‌ترین و محافظه‌کارانه‌ترین حالت. حفظ واج کهن /w/ در پایان هجا.
کردی سورانی	چاو [Čāw]	کشش مصوت (a → ā).	بسیار نزدیک به کلهری. نشان‌دهندهٔ پیوند بسیار نزدیک و هم‌خانوادگی.
لری	چَش [Čaš]	تغییر /w/ به /š/.	تحت تأثیر فارسی میانه/نو («چشم») قرار گرفته. نشان از نفوذ زبانی از شرق.
لکی	چَم [Čam]	تغییر ریشه‌ای /w/ به /m/.	این تغییر رادیکال نشان می‌دهد که این گویش یا از مرکز کهن دور افتاده، یا تحت فشار و نفوذ شدید زبانی از سوی همسایگان غربی (مثلاً کرمانجی) قرار گرفته است.

این الگو به وضوح نشان می‌دهد که گویش کلهری، هستهٔ مقاوم و حفظ‌کنندهٔ کهن‌الگوی تلفظی این حوزه است. این ویژگی با فرضیهٔ مرکزیت تمدنی کلهر در دوران لولوبی-مادی همخوانی کامل دارد: مراکز قدرت و جمعیت کهن، تمایل به حفظ ویژگی‌های محافظه‌کارانهٔ زبانی خود دارند.

۴-۴. پاسخ به پرسش کلیدی: آیا کلهری زبان «نیا»ست؟

با توجه به شواهد فوق، می‌توان پاسخ دقیقی به پرسش بنیادین این فصل داد:
کلهری یک «زبان نیای» ایستا و منجمد نیست. هیچ زبانی چنین نیست. زبان پدیده‌ای پویا و دائماً در حال تغییر است.

کلهری، وارث مستقیم و ادامه‌دهندهٔ زندهٔ آن زبان کهنی است که در دهان بنیان‌گذاران اتحادیهٔ ماد جاری بود. این زبان، در طول نزدیک به سه هزاره، دگرگون شده، واژگان جدید پذیرفته و در تماس با دیگر زبان‌ها قرار گرفته است. اما لایهٔ زیرین (Substrate) آن، که همان میراث زبانی لولوبی-هوری است، با قدرتِ حیرت‌آوری در هستهٔ معنایی و دستوری آن باقی مانده است.

به بیان دیگر: مادها به زبانی سخن می‌گفتند که نیای مستقیم کلهری امروز بود. این زبان، آمیزه‌ای بود از:

• واژگان و دستور ایرانی (از سوی گروه‌های ایرانی‌زبان عضو اتحادیه).
• واژگان، دستور و جهان‌بینی لولوبی-هوری (از سوی ساکنان بومی و اکثریت منطقه).

کلهری، فرزند این آمیزه و حامل وفادار میراث مادری (لولوبی) خود است.

۴-۵. نتیجه‌گیری: صدايی که از اعماق تاریخ می‌آید

اسناد کاغذی می‌سوزند و کتیبه‌ها خرد می‌شوند، اما واژه، در سینهٔ یک قوم، تا آخرین نفس باقی می‌ماند. تحلیل ارائه‌شده در این فصل نشان داد که گویش کلهری یک گنجینهٔ تصادفی نیست. شبکهٔ معنایی منسجم آن، دستور کهنش و جایگاهش در مرکز یک حوزهٔ گویشی محافظه‌کار، همگی گواهی می‌دهند که این گویش بازماندهٔ مستقیم زبان تمدنی است که روزگاری بر این سرزمین حکم می‌راند.

کلهری، صدای بازماندهٔ لولوبی‌هایی است که خود را «ماد» نامیدند. هر بار که یک گویشور کهن‌سال می‌گوید «اَنو دارَه»، «قواله‌ی شر» یا «تیل نشه»، او ناخواسته، خطاب به شاهان لولوبی بر سنگ‌نوشته‌ها، به قانون‌گذاران اتحادیهٔ ماد و به فیلسوفان کهن این سرزمین پاسخ می‌دهد. این گفتار، آخرین حلقهٔ زنجیرهٔ زبانی است که ما را به نخستین طلوع دولت‌مندی در ایران پیوند می‌زند.

ثبت و تحلیل این صدا، تنها یک کار آکادمیک نیست؛ یک وظیفهٔ ملی در برابر نخستین صفحات گم‌شدهٔ تاریخ ایران است. فصل بعدی این پژوهش، نشان خواهد داد که این حافظهٔ زبانی، چگونه در نام‌های جغرافیایی منطقه—این سند ماندگار دیگر—نیز نقش بسته است.

منبع: تلفیق دانش بومی و پژوهش‌های میدانی مجموعه «از کلهر تا ماد»
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
بخشی از پروژۀ «از کلهر تا ماد»

---

فروپاشی یک نام، زایش یک اتحادیه: از لولوبی تا ماد

درآمد: معمای یک ناپدید شدن و یک ظهور ناگهانی

تاریخ ایران باستان با یک معما آغاز می‌شود: در متون آشوری سده‌های نهم و هشتم پیش از میلاد، نام‌های نیرومند و کهنی چون «لولوبی» که برای قرن‌ها بر بخش‌های بزرگی از زاگرس حکم رانده بودند، ناگهان کمرنگ می‌شوند و در عوض، نام تازه‌ای با ابهت و قدرت روزافزون ظاهر می‌گردد: «ماد». روایت سنتی، این تغییر را ناشی از مهاجرت گستردهٔ قبایل ایرانی‌زبان از شرق و جایگزینی یا تحت انقیاد درآوردن ساکنان پیشین می‌داند. اما این روایت با یک پرسش ساده اما ویرانگر مواجه است: چگونه ممکن است نخستین دولت ایرانی در قلب سرزمینی شکل بگیرد که خود، خاستگاه یکی از کهن‌ترین حکومت‌های ثبت‌شدهٔ منطقه بوده است؟ این فصل، با تکیه بر شواهد ملموس باستان‌شناختی و بازخوانی منطق تاریخی، استدلال می‌کند که ظهور ماد نه یک جایگزینی، که یک تحول درونی و بازسازی سیاسی در میان همان ساکنان ریشه‌دار زاگرس بوده است.

۳-۱. میراث حکمرانی: کتیبه‌ای به نام آنوبانینی

• نقش برجسته آنوبانی‌نی

سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی

*****************

سنگ‌مرز سرپل ذهاب دربارهٔ واگذاری زمین‌هایی کشاورزی از سوی کارگزار مردوک اپل ایدین به مردی «بوراساخ» نام است. 

کودورو (سنگ‌مرز)

**************

نخستین گواهِ پیچیدگی سیاسی در منطقه، کتیبهٔ آنوبانینی در سرپل ذهاب است. این اثر کهن‌تر از هر اثر مادیِ شناخته‌شده در همدان است، داستانی گویا را روایت می‌کند:

• وجود یک شاه: آنوبانینی خود را «شاه لولوبی» می‌خواند. این عنوان، گواه وجود نهاد پادشاهی و سلسله‌مراتب سیاسی است.
• ایدئولوژی پیروزی: صحنهٔ زیر پا گذاشتن دشمنان توسط شاه و ایزدبانو ایشتار، یک نمادشناسی قدرتمند حکمرانی را نشان می‌دهد.
• سنت نوشتاری و هنری: توانایی حکاکی چنین کتیبه‌ای، نیازمند داشتن صنعتگران، نگارگران و سنتی از ثبت رسمی است.

این کتیبه به وضوح ثابت می‌کند که حداقل از اواخر هزارهٔ سوم پ.م، ساختاری سیاسی متمرکز با تمام نمادها و ابزارهای مشروعیت‌بخش در این جغرافیا وجود داشته است. لولوبی‌ها مردمی بی‌ساختار یا صرفاً عشایر چادرنشین نبودند؛ آنان وارثان و ادامه‌دهندگان یک تمدن شهری و حکومتی بودند.

۳-۲. فلات تمدنی کلهر: سرزمینی که هرگز خالی نبود

اگر مهاجرت مادها واقعیتی بزرگ‌مقیاس بود، باید ردپای باستان‌شناختی آن به صورت یک گسست شدید فرهنگی یا یک افزایش ناگهانی جمعیت در لایه‌های مربوط به عصر آهن II و III دیده می‌شود. اما داده‌ها از منطقهٔ کلهر داستان دیگری می‌گویند:

• تداوم، نه گسست: کاوش در محوطه‌هایی مانند قلعهٔ مرکزی گیلانغرب، لایه‌های پیوستهٔ سکونت از عصر مس (حدود ۲۸۰۰ پ.م) تا دوران تاریخی را نشان می‌دهد. این الگوی «تداوم»، بارها در تپه‌های باستانی منطقه تکرار شده است.
• تراکم جمعیتی پیشین: وجود ۱۲۵ تپهٔ باستانی تنها در محدودهٔ شهرستان گیلانغرب امروزی، تصویر یک منطقهٔ با تراکم جمعیتی بالا و سکونت‌گاه‌های متعدد را ترسیم می‌کند. این سرزمین، یک «سرزمین موات» برای استقرار مهاجران نبود.
• تمرکز قدرت کهن: همجواری سازه‌های疑似 حکومتی (کاخ) و آیینی (آتشکده) در محوطه‌هایی مانند سرآب مورت، گواه تمرکز قدرت و ثروت در همین منطقه است.

این شواهد یک نتیجه‌گیری اجتناب‌ناپذیر دارد: هر تحول سیاسی مهمی در این منطقه، لزوماً باید از درون همین جامعهٔ پیچیده، پرجمعیت و ریشه‌دار برخاسته باشد. فضایی برای ورود ناگهانی یک جمعیت بیگانهٔ سازمان‌یافته به اندازه‌ای که بتواند دولت تشکیل دهد، وجود نداشته است.

۳-۳. مدل جایگزین: جنگ داخلی، شورای اتحاد و تولد یک هویت نو

با کنار گذاشتن مدل مهاجرت، چه الگویی می‌تواند ظهور ماد را توضیح دهد؟ سناریوی زیر بر پایهٔ منطق تاریخ‌های مشابه پیشنهاد می‌شود:

مرحله ۱: فشار خارجی و فروپاشی داخلی (سده‌های ۱۰-۹ پ.م):

حکومت متمرکز لولوبی، زیر فشار پیوسته و ویرانگر حملات امپراتوری آشور از غرب، ضعیف می‌شود. این فشار ممکن است به همراه عوامل داخلی (مثل رقابت بین طوایف تابعه) منجر به فروپاشی نهایی آن ساختار سیاسی متمرکز گردد. منطقه وارد دوران «تاریکی» یا حداقل، پراکندگی قدرت می‌شود.

مرحله ۲: عصر جنگ‌های محلی و هرج‌ومرج:

با از بین رفتن نظم پیشین، جوامع و طوایف مختلف ساکن در منطقه (که احتمالاً همگی زیر چتر هویت «لولوبی» قرار داشتند) برای کنترل منابع و بقا، وارد رقابت و نزاع با یکدیگر می‌شوند. این دوره، دورانی از ناامنی و ضعف است.

مرحله ۳: نقطهٔ عطف: تشکیل شورای اتحاد:

در مواجهه با یک تهدید بیرونی حاد (شاید یک لشکرکشی بزرگ آشوری) یا پس از فرسودگی ناشی از جنگ‌های داخلی، خردمندان و رهبران نظامی این طوایف به یک درک مشترک می‌رسند: بقا در گرو اتحاد است. آنان گرد هم می‌آیند تا پیمانی تاریخی ببندند.

مرحله ۴: اختراع یک هویت فراگیر: «ماد»:

در این شورا، یک تصمیم حیاتی گرفته می‌شود: برای ایجاد وفاداری فراتر از وابستگی‌های قبیله‌ای کهن و فراموش کردن دشمنی‌های گذشته، باید یک هویت سیاسی کاملاً جدید و مشترک خلق شود. نام کهن «لولوبی» ممکن است به دلیل تداعی سلطهٔ یک قبیلهٔ خاص یا شکست‌های گذشته، کنار گذاشته شود. نام جدید «ماد» (Mada) انتخاب می‌گردد. معنای این نام (شاید «میانگاه»، «مرکز» یا «هم‌پیمانان») به‌طور نمادین همهٔ اعضای اتحادیه را دربرمی‌گیرد.

مرحله ۵: تأسیس دولت ماد: این اتحادیهٔ نوپا، با هویت تازه و رهبری مشترک، نیرومند می‌شود. آنان موفق می‌شوند نخست آشور را پس بزنند و سپس، با جذب یا فتح مناطق همسایه، قلمرو خود را گسترش دهند. نخستین پایتخت یا مرکز قدرت این اتحادیه، به دلایل لجستیکی و زیرساختی، منطقاً باید در همان کانون قدیم—یعنی منطقهٔ کلهر—می‌بود.

۳-۴. انتقال مرکزیت: از کلهر به هگمتانه، چرا و چگونه؟

اگر کلهر خاستگاه بود، چرا نام هگمتانه (همدان) به عنوان پایتخت ماد در تاریخ ماند؟

• دلایل استراتژیک: با گسترش قلمرو ماد به سوی شرق و شمال، هگمتانه که در قلب فلات ایران قرار داشت، از نظر موقعیت مرکزی، امنیت بیشتر از حملات آشور، و نزدیکی به سایر اقوام ایرانی، گزینهٔ بهتری برای ادارهٔ یک امپراتوری در حال گسترش بود.
• نماد یکپارچگی: انتخاب شهری جدید در مکانی خنثی‌تر (نه در قلمرو سنتی هیچ یک از طوایف اصلی اتحادیه)، می‌توانست نماد آغاز فصل جدیدی از وحدت کامل باشد.
• تداوم غرب: این انتقال به معنای خالی شدن غرب نبود. غرب زاگرس (کلهر) احتمالاً همچنان پایگاه قبیله‌ای، مرکز آیینی و دژ نظامی اصلی باقی ماند. این توضیح می‌دهد که چرا در متون آشوری متأخر، همچنان از «مادهای دوردست» در کوهستان‌ها (احتمالاً همین منطقه) به عنوان نیرویی مستقل و قدرتمند یاد می‌شود.

۳-۵. جمع‌بندی: تحول، نه جایگزینی

تاریخ، بیش از آنکه داستان نابودی‌ها و جایگزینی‌های ناگهانی باشد، روایت تداوم و تحول است. فرضیهٔ ارائه‌شده در این فصل—تولد ماد از دل بازسازی سیاسی لولوبی—تنها الگویی است که می‌تواند همزمان سه دسته شاهد را توضیح دهد:
۱. وجود پیشین یک حکومت متمدن (کتیبهٔ آنوبانینی).
۲. تداوم باستان‌شناختیِ بدون گسست در کلهر.
۳. ظهور ناگهانی یک نیروی سیاسی جدید به نام ماد در همان جغرافیا.

لولوبی‌ها محو نشدند. آنان در کوره‌رخان بحرانی تاریخی، هویت سیاسی خود را نوسازی کردند و با نامی نو، نخستین دولت ایرانی را بنیان نهادند. در این روایت، ماد فرزند لولوبی است، نه بیگانه‌ای که از راه رسیده باشد. این درک جدید، کلید گشودن راز بزرگ بعدی است: زبانی که این مردم به آن سخن می‌گفتند، و بازماندهٔ شگفت‌انگیز آن در گویش کلهری امروز. این موضوع، محور فصل آیندهٔ این پژوهش خواهد بود.

---

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
بخشی از پروژۀ «از کلهر تا ماد»

واکاوی نام‌ها و واژگان در چارچوب زبان کلهری

---

---

پژوهشگر: یونس پرویز
از مجموعه: «از کلهر تا ماد — روایت نابودی یک فرهنگ»

مقدمه: زبان به مثابه آرشیو و کلید

اگر فصل پیشین ثابت کرد که زمینِ زاگرس مرکزی آشیانی پیوسته برای تمدن بوده است، این فصل استدلال می‌کند که زبان کلهری، آرشیو زنده و کلید رمزگشایی آن تمدن است. رویکرد این فصل، «آۆنگاری» است: روشی که در آن، نام‌های جغرافیایی، اشخاص، نهادها و مفاهیم بنیادین تمدن مورد مطالعه (ماد)، نه از طریق قیاس با زبان‌های دیگر یا ریشه‌یابی‌های مرسوم، بلکه درون چارچوب منطقِ صرفی، آوایی و معنایی خودِ زبان کلهری واکاوی می‌شوند. این روش، ما را از دام تحمیل چارچوب‌های تحلیلی بیگانه می‌رهاند و اجازه می‌دهد «داستان» واژه‌ها خودشان را روایت کنند.

۲.۱. واکاوی نام‌های جغرافیایی و قومی

اَنزان/اَنشان (Anzān/Anšān): جایگاه دانش و خاستگاه مشروعیت

ریشه‌یابی آۆنگارانه در کلهری:

• اَن/هان: نشانگر مکان در گویش کلهری (همانند «هانَ اورَه» به معنای «آنجا برو»).
• زان: آشکارا مرتبط با ستاک فعل «دانستن» در کلهری (زانم = می‌دانم، یزانێ = نمی‌داند).
• معنای ترکیبی و تمدنی: نام «اَنزان» به معنای «جایگاه دانش» یا «سرزمین خرد» است. این نام، نشان‌دهنده یک کانون تمدنیِ برآمده از خرد و دانایی در زاگرس مرکزی است، نه صرفاً یک شهر یا منطقه جغرافیایی کوچک در فارس.

• تحلیل تاریخی و سیاسی:

این برداشت زبان‌شناختی، معمای تاریخی عنوان «شاه انشان» برای کوروش بزرگ را روشن می‌سازد. چگونه یک شاه قدرتمند و آینده‌نگر، مقام خود را به حکمرانی یک «شهری کوچک» (بر اساس تفسیر متعارف) تنزل می‌دهد؟ پاسخ در مفهوم نمادین انشان نهفته است.
کوروش با انتخاب این عنوان، بر خاستگاه تمدنیِ فرهیخته و مشروعیت‌بخش خود تأکید می‌کرد. او نه «شاه یک شهر»، که «شاهِ برآمده از جایگاه دانش» یا «فرمانروای خردمند» بود. این عنوان، مشروعیتی باستانی و فراقومی برای او ایجاد می‌کرد که فراتر از مرزهای قبیله‌ای ماد/ پارس بود.
این تفسیر زمانی قوی‌تر می‌شود که بدانیم طبق این پژوهش، معنای «اَنزان» تنها در چارچوب زبان کلهری به صورت «جایگاه دانش» آشکار می‌شود. این نشان می‌دهد که هسته اصلی این مفهوم تمدنی، ریشه در زاگرس مرکزی داشته و بعدها — مانند بسیاری از دیگر نمادها و مفاهیم — جغرافیای آن در روایت رسمی جابه‌جا شده تا خاستگاه زاگرس مرکزی « کلهر» کمرنگ شود. بنابراین، «شاه انشان» ادعای مالکیت بر یک مکان نبود، بلکه ادعای وارث بودنِ یک میراث تمدنی فرهیخته و کهن بود.

اَملَ (Amla): نام کهن گیلانغرب، دژی ناشدنی

• ریشه‌یابی آۆنگارانه:
  • اَم: پیشوند نفی کهن در زبان‌های ایرانی.
  • لَ: یک جهت‌نمای کلهری به معنای «سوی» (همانند در «لَ کێ» = به سوی کی؟).
• معنای ترکیبی: «سوی ناشدنی»، «جایگاه دست‌نیافتنی» یا «نا-رَفتَنی». این نام به‌طور نمادین با کارکرد مرکزی تپه قلعه (قُلا) در گیلانغرب — که یک دژ-انبارغله طبیعی و تسخیرناپذیر بود — همخوانی کامل دارد. تغییر برنامه‌ریزی‌شده این نام به «گیلانغرب» در سده معاصر، نمونه‌ای کلاسیک از سیاست حذف حافظه مکانی است.

کلهُر (Kelhur): نماد یک تمدن دشت-کوه

• معنای ترکیبی و تحلیل نوین:
  نام «کلهر» را نمی‌توان به «قبیله‌ای کوه‌نشین» تقلیل داد. این نام، هویت یک ساختار تمدنی پیچیده و یکپارچه را فشرده می‌سازد که اقتصاد و هویت آن بر پیوند دوسویه دشت و کوه استوار بوده است:
  ۱. پایه دشتی (اقتصاد تولیدی): دشت حاصلخیز گیلانغرب (اَملَ) با تپه قلعه (قلا) در مرکز آن — که یک قلعه-انبار غله و مرکز اداری بود — پایگاه کشاورزی مازاد، ذخیره‌سازی و حکمرانی شهری را تشکیل می‌داد.
  ۲. پایه کوهستانی (اقتصاد دامی و امنیتی): کوهستان‌های اطراف، قلمرو دامداری نیمه‌کوچ‌رو، مرتع‌داری و سنگرهای دفاعی طبیعی (مانند طاق فرهاد) بودند.نماد قوچ (کَل) در اینجا تنها اشاره به دامداری نیست؛ نماد ثروت متمرکز (گله‌های بزرگ)، قدرت نظامی (شیپورهای ساخته‌شده از شاخ قوچ) و احتمالاً مقام ریاست قبیله است که بر این ساختار دوسویه حکم می‌راند. هور نیز همزمان به قلمرو کوهستانی این تمدن و به جنبه قدسی و نظم‌بخشی (خورشید) که مشروعیت این حکمرانی را فراهم می‌کرد، اشاره دارد.بنابراین، «کلهر» نام یک تمدن مبتنی بر اقتصاد ترکیبی کشاورزی-دامداری است که موفق شد با بهره‌گیری هوشمندانه از دو بوم‌سازگان (اکوسیستم) دشت و کوه، یک هویت سیاسی متمرکز و پایدار — که بعدها هسته اصلی اتحادیه ماد را شکل داد — ایجاد کند. این نام، از نام‌های صرفاً قومی (منسوب به نیا) یا جغرافیایی (منسوب به مکان) فراتر می‌رود و یک بیانیه تمدنیِ نمادین است.

۲.۲. واکاوی مفاهیم و نهادهای بنیادین

مُغ (Mugh): حالت خلسه و محو شدگی

• معنای بنیادی در کلهری: این واژه در عبارت «مُغ د بردیسو» (در گویش کلهری) به کار می‌رود و حالت «خیره شدن، محو شدن و غرق شدن کاملِ ذهن در یک موضوع یا منظره» را بیان می‌کند.
• تحول معنایی آۆنگارانه: از این حالت روان‌شناختی عینی، معنای انتزاعی‌تر «فرد محو‌شده در امر قدسی (عالم معنوی)» استخراج شده و در نهایت به عنوان عنوان «کاهن-عارف مادی» تثبیت شده است. این واکاوی نشان می‌دهد عنوان «مغ» ریشه در یک تجربه درونی مشخص دارد، نه صرفاً یک نام شغلی.

بی‌دَخ (Bī-dax): محکمه عرفی و دادگاه

• ریشه‌یابی آۆنگارانه:
  • بی: پیشوند نفی (همانند فارسی).
  • دَخ: از ریشه «دەختن/داڕین» در کلهری به معنای «دریدن، پاره کردن».
• معنای ترکیبی: «جایی که دریدن و پاره کردن (رابطه‌ها، عدالت) در آن ممنوع است»، یعنی «محل صلح و داوری». این واژه کهن، که هنوز در گویش کاربرد دارد، نشان‌دهنده وجود یک ساختار دادرسی عرفی پیشاتاریخ در جامعه کلهری است.

۲.۳. واکاوی نام‌های شاهان ماد

فَرَوَرتیش (Fravartiš): بنیان‌گذار اتحادیه

• ریشه‌یابی آۆنگارانه: «فَرَ» (فراوان، بزرگ) + «وَر» (از ریشه «پوشاندن» یا «حصار کشیدن») + «تیژ» (تیز، قاطع).
• معنای ترکیبی: «کسی که پوشش یا حصار بزرگی می‌سازد [= متحد می‌کند] و در این کار تیز و قاطع است». این نام، دقیقاً منطبق بر اقدام تاریخی او در اتحاد قبایل پراکنده مادی تحت یک پرچم واحد است.

هوخش‌تره (Huvaxšatra): شاه نیک نشانه‌گیر

• ریشه‌یابی آۆنگارانه: «هوخ» (نیک، خوب) + «شَتَرَه» (از ریشه «شەڕ» در کلهری به معنای نبرد، و در اینجا به معنای «نشانه‌گیر، تیرانداز»).
• معنای ترکیبی: «شاه نیک نشانه‌گیر» یا «دارای پادشاهی نیکِ جنگاوری». این تحلیل، با نماد کمان که در کتیبه بیستون برای او به کار رفته، هماهنگی کامل دارد.
•  شاید «شاه نیک نشانه‌گیر» اشاره به دقت او در نشانه‌گیری اهداف کلان سیاسی و ساختن امپراتوری داشته باشد. این ارتباط، تحلیل زبانی را به رویداد تاریخی مهمی گره می‌زند.
• نقش تاریخی او به عنوان نابودکننده آشور پیوند داد

ایشتوویگو (ایستیاگ/آستیاگ): اِستا‌یاخ، استاد نیزه

• ریشه‌یابی در کلهری: «اِسا» (صورت کوتاه‌شده اُستاد) + «یاخ» (به معنای نیزه).
• معنای ترکیبی: «استاد نیزه»، «رئیس نیزه‌داران» یا «فرمانده سپاه». این لقب، با توصیفات منابع از او به عنوان نیزه‌اندازی ماهر و فرماندهی نظامی کاملاً همخوان است و نشان می‌دهد پیش از رسیدن به شاهی، مقام ارشد نظامی داشته است.

بَردیا ( Bardiya ) یا بَرزیا: والامقام

• ریشه‌یابی آۆنگارانه: «بَرز» (بلند، رفیع، والا) + «یا» (پسوند نسبت).
• معنای ترکیبی: «منسوب به بلندی»، «والامقام». این نام، تصویر یک شاه مشروع، محبوب و بلندمرتبه را تأیید می‌کند. تحلیل این نام در کنار رویداد کودتای داریوش، این گمان را تقویت می‌کند که «گئومات مغ» یک برساخته تبلیغاتی برای حذف این وارث مشروع ماد بوده است. چرا داریوش برای توجیه آن، دقیقاً لقب “مُغ” را انتخاب کرد؟» پاسخ می‌تواند این باشد: چون «مُغ» در زبان و فرهنگ آن منطقه (کلهری) بار معنایی عمیقِ محو شدن در قدسیت داشت. استفاده از این لقب، راهی بود تا هم مشروعیت دینی بردیا را مخدوش کند (با نسبت دادن به یک «محو شدگی دروغین») و هم از بار معنایی کهن و خطرناک این عنوان برای حکومت مادی علیه خودش استفاده کند

نتیجه‌گیری فصل: آۆنگاری، روایتی از درون

واکاوی آۆنگارانه این فصل نشان داد که زبان کلهری، یک سامانه معناساز منسجم است که توانایی تفسیر و تبیین کلیدواژه‌های یک تمدن کهن را در خود دارد. این واژه‌ها — از نام مکان‌ها گرفته تا عناوین شاهان — تصادفی یا بیمعنا نیستند، بلکه بیانیه‌های هویتی‌اند که کارکرد، جایگاه و آرمان آنچه را نامگذاری شده است، در خود نهفته دارند.

این تحلیل، پایه نظری محکمی برای فرضیه اصلی پژوهش فراهم می‌آورد: تمدن ماد، نه یک پدیده کاملاً محو شده، که در لایه‌های ژرف زبان و حافظه جمعی وارثان مستقیم خود — مردم کلهر — تداوم یافته است. فصل بعدی، با تکیه بر این مبانی زبانی و باستان‌شناختی، به تحلیل رویدادهای کلان تاریخی و فرآیند حذف این تمدن خواهد پرداخت.

---

پژوهشگر: یونس پرویز
از مجموعه: «از کلهر تا ماد — روایت نابودی یک فرهنگ»

زاگرس مرکزی: آشیان تمدنی پیوسته و زبان کلهری به مثابه حافظه زنده آن
پژوهشی میان‌رشته‌ای در باب تداوم زیستی و زبانی در قلب زاگرس

زیرعنوان:

از تبر سنگی ۱۲۵ هزارساله گیلانغرب تا افعال کهن کلهری: چگونه جغرافیا، تاریخ و زبان، روایت‌گریزی ناپذیر از پیوستگی یک تمدن را رقم زده‌اند.

---

مقدمه: معمای تداوم در زاگرس مرکزی

منطقه‌ای که امروز با نام «کلهرنشین» در استان کرمانشاه و بخش‌هایی از ایلام شناخته می‌شود، در طبقه‌بندی‌های سنتی زبانی و قومی، همواره به عنوان ناحیه‌ای «بینابینی» یا «مرزی» میان قلمروهای بزرگتر کردی و لری معرفی شده است. اما آیا این موقعیت، نشانه‌ای از اختلاط و گسست است، یا برعکس، نشانگر پایداری و حفظ یک هسته کهن تمدنی است که در طول هزاره‌ها در پناه کوه‌های زاگرس مستقر بوده است؟
این مقاله با نقد انگاره «حاشیه‌بودن»، فرضیه «مرکزیت و تداوم» را مطرح می‌کند. پرسش محوری آن است: آیا شواهد باستان‌شناختی از تداوم استقرار انسانی و شواهد زبان‌شناختی از حفظ ویژگی‌های کهن در گویش کلهری، دو روی یک سکه واحد از تاریخ پیوسته یک «آشیان تمدنی» هستند؟
با بهره‌گیری از جدیدترین کشفیات باستان‌شناسی و تحلیل مقایسه‌ای زبان‌شناسی، استدلال می‌شود که مثلث جغرافیایی گیلانغرب، اسلام‌آباد غرب و کرمانشاه، نه یک گذرگاه، که یک گهواره پایدار تمدن‌ساز بوده و زبان کلهری، میراث زنده و سامانه اطلاعاتی این تداوم کم‌نظیر است.

فصل یکم: مبانی نظری – مفهوم «آشیان تمدنی» (Civilizational Niche)

برای درک این پیوستگی، از مفهوم بوم‌شناختی «آشیان» (Niche) بهره می‌بریم و آن را به عرصه تاریخ و تمدن تعمیم می‌دهیم. یک «آشیان تمدنی» به جغرافیایی اطلاق می‌شود که سه شرط اساسی را دارا باشد:

۱. پایداری زیست‌بومی:

 برخورداری از منابع آب دایمی (سرآب‌ها، رودهای فصلی)، خاک حاصلخیز، دشت‌های مناسب کشاورزی و دامپروری، و پناهگاه‌های طبیعی (کوه‌ها، غارها) که امکان بقا و شکوفایی جوامع انسانی در بلندمدت را فراهم می‌کند.

۲. توالی استقراری بی‌گسست: 

وجود شواهد مادی (باستان‌شناختی) که نشان دهد این منطقه، از دوران پارینه‌سنگی، نوسنگی، عصر فلزات، دوره‌های تاریخی و تا عصر حاضر، بدون وقفه‌های کلان و فاجعه‌بار، میزبان جوامع انسانی بوده است. این تداوم، شرط شکل‌گیری خاطره جمعی و هویت پیوسته است.

۳. تولید و نگاهبانی از یک میراث فرهنگی-زبانی یکتا:

 در چنین بستر پایدار و پیوسته‌ای، فرهنگ و زبان فرصت و انگیزه می‌یابند تا کهن‌ترین الگوهای خود را با حداقل تغییر حفظ کنند. زبان در اینجا تنها یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه حافظه ژنتیکی جامعه و سند زنده تاریخ آن است.

منطقه کلهرنشین زاگرس مرکزی، نمونه اعلای چنین آشیان تمدنی است.

فصل دوم: شواهد باستان‌شناختی – سکونتگاهی که هرگز خالی نبوده است

جدول زیر گواهی گویا بر این تداوم است:

دوران تاریخی	محوطه شاخص در منطقه کلهرنشین	قدمت تخمینی	ویژگی‌های کلیدی و تحلیل
پارینه‌سنگی میانی	محل کشف تبر سنگی در گیلانغرب	حدود ۱۲۵,۰۰۰ سال پیش	این یافته انقلابی، قدمت سکونت انسان‌های کهن (احتمالاً نئاندرتال یا هوموساپین‌های نخستین) را در قلب زاگرس ثابت می‌کند. نقطه آغاز یک سکونتگاه دیرپا.
نوسنگی و مس‌سنگی	تپه باستانی قلا در مرکز گیلانغرب	هزاره‌های ۶ تا ۴ پیش از میلاد	نشان‌دهنده استقرار دایمی جوامع کشاورز و یکجانشین. وجود انبار غلات، گواه اقتصاد تولیدی پایدار در دشت حاصلخیز گیلانغرب است.
عصر آهن و دوره ماد	طاق فرهاد در کوهستان‌های گیلانغرب	حدود ۲۷۰۰ سال پیش (دوره ماد)	این گوردخمه حکومتی یا آیینی، نشان از شکل‌گیری ساختارهای اجتماعی پیچیده و ارتباط این منطقه با هسته اصلی قدرت مادها دارد.
دوره اشکانی و ساسانی	آتشکده حسن زوردار (شمال غرب گیلانغرب)	دوره اشکانی تا ساسانی	ابتدا محوطه آیینی و سپس تبدیل به کارگاه ذوب فلز. این تغییر کاربری هوشمندانه، نشان‌دهنده انعطاف و تداوم استفاده از یک مکان بدون ترک آن است.
دوره اسلامی تا معاصر	توالی استقرار در تپه قلا	تا دوره قاجار و پس از آن	لایه‌های مختلف استقرار، گواه ادامه حیات این نقطه کانونی در قلب منطقه است.

تحلیل باستان‌شناختی:

همان‌گونه که دکتر مسعود گلزاری اشاره کرده، کرمانشاه و پیرامون آن آثاری «از همه ادوار تاریخ» را در خود جای داده است. این توالی کامل و متمرکز، در مقیاس ایران کم‌نظیر است. انقطاع در اینجا استثناست و تداوم قاعده. این پیوستگی مکانی، بستر لازم برای پیوستگی فرهنگی و زبانی را فراهم کرده است. جامع‌ای که ناچار به کوچ دسته‌جمعی یا جابه‌جایی‌های اجباری گسترده نبوده، می‌تواند میراث ناملموس خود را با امانت‌داری بیشتری منتقل کند.

فصل سوم: شواهد زبان‌شناختی – کلهری: سنگ نوشته زنده تاریخ

اگر زمین با لایه‌های خاکش سخن می‌گوید، زبان با واج‌ها و ساختارهایش تاریخ را روایت می‌کند. تحلیل افعال پایه در گویش کلهری و مقایسه آن با همسایگانش، الگویی شفاف و غیرتصادفی را نشان می‌دهد:

فعل (معنی)	کردی (کلهری)	لری (بختیاری)	کردی (سورانی)	فارسی نو	ریشه ایرانی باستان	تحلیل کلهری (نکته کلیدی)
دیدن	دی (dī)	دین / hədin	دیتن (dîtin)	دیدن	*dai-	کوتاه‌ترین شکل، حفظ مستقیم و دست‌نخورده ریشه
بردن	بَرد (bard)	بُردن	بردن (bardin)	بردن	*bar-	صورت بسیط و فشرده بن ماضی کهن
گفتن	وَت (wat)	گوتن	گوتن (gutin)	گفتن	*waθ-	حفظ واج کهن «و» (w) در آغاز واژه
بستن	بسآن (besā̊n)	بَسّن	بستن (bestin)	بستن	*band-	حفظ بن مضارع کهن *bainda- با پسوند مصدری «-آن»
سوختن	سِزیآ (seziā)	سووتن	سووتن (sūtin)	سوختن	*sauč-	حفظ همخوان «ز» از تبدیل واجی کهن *č
خوابیدن	خَفتن (xaftan)	خُفتن	خەوتن (xewtin)	خوابیدن	*xwap-	حفظ شکل بسیط و باستانی «خفتن»

تحلیل زبان‌شناختی:

جدول به وضوح نشان می‌دهد که در اکثر قریب به اتفاق موارد، گویش کلهری:

• کوتاه‌ترین شکل را دارد (مانند «دی» به جای «دیدن»).
• واج‌های کهن‌تر را حفظ کرده است (مانند «و» در «وَت»).
• به ریشه بازسازی‌شده ایرانی باستان نزدیک‌تر است.

این ویژگی‌ها، نشانه‌های کلاسیک یک زبان یا گویش محافظه‌کار (Conservative) است.

محافظه‌کاری زبانی در خلأ رخ نمی‌دهد؛ محصول ثبات اجتماعی، جغرافیایی و جمعیتی است. جامعه‌ای که برای ده‌ها هزار سال در یک «آشیان» پایدار زیسته، تحت فشارهای شدید ناشی از تهاجم، جایگزینی جمعیت یا گسست فرهنگی قرار نگرفته است. در چنین شرایطی، زبان به عنوان هسته سخت هویت، کهن‌ترین الگوهای خود را نگه می‌دارد تا پیوند نسل‌ها را استحکام بخشد.

فصل چهارم: تلفیق نهایی – پیوند ناگسستنی زمین، انسان و زبان

اکنون می‌توان حلقه‌های این زنجیره پیوسته را به هم متصل کرد:

۱. زمین پایدار می‌ماند: 

جغرافیای زاگرس مرکزی با دشت‌های حاصلخیز (گیلانغرب)، منابع آب (سراب‌های بی‌شمار) و پناهگاه‌های کوهستانی، برای ۱۲۵۰۰۰ سال یک زیست‌بوم ایده‌آل انسانی فراهم کرده است

۲. انسان پیوسته می‌ماند:

 جامعه ساکن در این آشیان، با هوشمندی و انعطاف، الگوهای زیستی خود را از شکار و گردآوری به کشاورزی، از کشاورزی به تشکیل حکومت‌های اولیه (ماد)، و از آیین‌های باستانی به صنعت (ذوب فلز در آتشکده) تغییر داده است بدون آنکه محل را ترک گوید. این، تداوم زیستی است.

۳. زبان، حافظه این پیوستگی می‌شود: 

در دل این ثبات، زبان کلهری نقش «سامانه ثبت اطلاعات» را بازی کرده است. همان‌گونه که تپه «قلا» لایه‌لایه تاریخ را در خاک خود مدفون کرده، زبان کلهری لایه‌لایه کهن‌ترین صورت‌های زبانی ایرانی را در حافظه واجی و صرفی خود حفظ کرده است. کلهری یک «فسیل زنده» منفعل نیست؛ یک ارگانیسم زنده فعال است که تاریخ را در ژرف‌ساخت خود حمل می‌کند.

نتیجه‌گیری: کلهری، کلید فهم تاریخ ژرف زاگرس

بنابراین، منطقه کلهرنشین زاگرس مرکزی یک «آشیان تمدنی» به تمام معناست. معرفی کلهری به عنوان گویشی «بینابینی» یا «ترکیبی»، نادرست و ناشی از نگاه از بیرون و کم‌توجهی به عمق تاریخ آن است. کلهری احتمالاً نه فرزند، که پدر بسیاری از ویژگی‌های کهن در گویش‌های همجوار است.

مطالعه این گویش، پنجره‌ای بی‌بدیل به تاریخ شناختی، اجتماع و اقتصاد یکی از پایدارترین خاستگاه‌های تمدنی در غرب آسیا می‌گشاید.

---

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

بخشی از مجموعه پژوهشی «تاریخ و فرهنگ ایل کلهر»

درخت بلوط در ایران و اهمیت آن

۱. مقدمه

درخت بلوط (Quercus) یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین گونه‌های درختی ایران است که به‌ویژه در ارتفاعات زاگرس گسترده‌یافته است. این درخت نه‌تنها از نظر اقتصادی و زیست‌محیطی اهمیت دارد، بلکه در فرهنگ و تاریخ مناطق زاگرس نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است. جنگل‌های بلوط ایران تقریباً نیمی از جنگل‌های طبیعی کشور را تشکیل می‌دهند و به‌عنوان ذخیره‌گاه‌های ژنتیکی و اکوسیستمی ارزشمند محسوب می‌شوند.

۲. گونه‌های بلوط در ایران

در ایران، سه گونه اصلی بلوط یافت می‌شود که هر یک ویژگی‌ها و پراکندگی خاص خود را دارند:

بلوط زاگرس (Quercus brantii)

· پراکندگی: مناطق زاگرس از کرمانشاه تا خوزستان و لرستان، به‌ویژه در مناطق مانند گیلانغرب.
· ویژگی‌ها: برگ‌های دندانه‌دار، چوب سخت و مقاوم، رشد متوسط.
· اهمیت: دارای بیشترین حجم و تراکم در میان جنگل‌های بلوط ایران.

بلوط ارمنی یا بلوط مازو (Quercus infectoria)

· پراکندگی: شمال غرب ایران.
· ویژگی‌ها: همیشه‌سبز، برگ‌های کوچک، میوه ریز.
· کاربرد: استفاده دارویی و در صنایع دباغی (تولید مازو).

بلوط ایرانی یا اُوری (Quercus macranthera)

· پراکندگی: ارتفاعات شمال غرب و رشته‌کوه البرز.
· ویژگی‌ها: برگ‌های بزرگ و خشن، چوب با کیفیت.
· اهمیت: تأمین چوب و تثبیت خاک در مناطق کوهستانی مرتفع.

۳. زیستگاه و شرایط محیطی

· ارتفاع: ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰ متر از سطح دریا.
· خاک: خاک‌های آهکی، سنگلاخی و نسبتاً خشک.
· نور و آب: نیاز به نور مستقیم خورشید و دارای مقاومت نسبی به کم‌آبی.
· اقلیم: سازگار با مناطق خشک و نیمه‌خشک، به‌ویژه اقلیم زاگرس.

۴. ویژگی‌های گیاهی

· ارتفاع درخت: معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ متر و در مواردی تا ۳۰ متر.
· قطر تنه: معمولاً ۵۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر و در درختان کهنسال بیش از ۱.۵ متر.
· عمر: بسیاری از درختان ۲۰۰ تا ۴۰۰ سال و برخی نمونه‌ها بیش از ۶۰۰ سال عمر دارند.
· برگ: ساده، با حاشیه‌ای دندانه‌دار یا شکافته.
· میوه: بلوط (دانه‌ای سخت با کلاهک مشخص).
· پوست: ضخیم و مقاوم در برابر عوامل طبیعی مانند آفات و آتش.

۵. پراکندگی و حجم درختان

جنگل‌های بلوط ایران بیشترین تراکم را در استان کرمانشاه و به‌ویژه در شهرستان‌های غربی آن مانند گیلانغرب و سرپل ذهاب دارند. پس از آن، مناطق استان‌های ایلام و لرستان بیشترین حجم را دارا هستند. وسعت جنگل‌های بلوط زاگرس حدود ۵ تا ۷ میلیون هکتار برآورد می‌شود که نیمی از جنگل‌های طبیعی ایران را شامل می‌شود.

۶. کاربردهای اقتصادی و زیست‌محیطی

· چوب: بسیار سخت و مقاوم؛ کاربرد در مبلمان، صنایع چوبی، تولید الوار و ساخت‌وساز.
· خوراک دام: میوه بلوط به‌عنوان غذایی مهم برای دام (به‌ویژه گوسفند و بز) در فصل زمستان استفاده می‌شود.
· محیط زیست:
· جلوگیری از فرسایش خاک و تثبیت شیب‌های کوهستانی.
· ایجاد زیست‌گاه برای جانوران وحشی و پرندگان.
· استفاده دارویی و سنتی: پوست و میوه برخی گونه‌ها در داروسازی سنتی و صنعت دباغی کاربرد دارند.

۷. ارزش فرهنگی و تاریخی

بلوط زاگرس در فرهنگ محلی نماد استقامت، طول عمر و پایداری است. در زندگی عشایر و جوامع محلی این مناطق، جنگل‌های بلوط نقش مهمی در تأمین خوراک، چوب و معیشت داشته‌اند. این درختان از دیرباز جزئی جدایی‌ناپذیر از هویت طبیعی و فرهنگی منطقه به شمار می‌روند.

۸. نتیجه‌گیری

درخت بلوط ایران، به‌ویژه گونه زاگرسی آن، تنها یک منبع اقتصادی و زیست‌محیطی مهم نیست، بلکه بخشی عمیقاً ریشه‌دار در فرهنگ و تاریخ مناطق غربی ایران است. حفاظت و مدیریت پایدار این جنگل‌های باارزش، برای حفظ تنوع زیستی، مقابله با فرسایش خاک و تداوم زندگی جوامع محلی از اهمیتی حیاتی برخوردار است.

پژوهش و گرد آورنده ؛یونس پرویز

سقوط ماد و آغاز پارس هخامنشی

داریوش هخامنشی نخستین فردی بود که خود را از «تبار شاهان» خواند و با همین ادعا، شالوده‌ی مفهومیِ هخامنشی را بنیان گذاشت. اگر اصل سازمان‌دهی حکومت ایرانِ آغاز هخامنشی را بر پایهٔ روایت‌های موجود و متن کتیبهٔ بیستون بسنجیم، دو دوره‌ی جداگانه آشکار می‌شود:

دورهٔ مادها: با چهار شاهِ شناخته شده و یک شاهِ «دروغین» که خود داریوش آن را «مغِ دروغگو» می‌نامد.

دورهٔ پارس‌ها پیش از داریوش: با دو شاه و یک شاهِ «دروغین» که داریوش پیش از خود معرفی می‌کند؛ همان روایتِ مبهم و مهندسی‌شده‌ای که مورخان آن را تبارسازی برای مشروعیت می‌دانند.

این «مهندسیِ تبار» چند هدف روشن داشت.ساختن مشروعیت برای خود داریوشپیوند دادن ظاهریِ او به کورش

توضیح دادن تناقض بزرگِ مربوط به کمبوجیه و بردیا . حذف کامل نقش واقعی مادها و شاهان ماد از حافظه تاریخ

درک معنای دقیق روایت بیستون کلید حل این تناقض‌هاست.

تمام مورخان متفق‌القول‌اند که در یک دوره‌ی کوتاه، احتمالاً دو تا سه سال، بردیا — یا به تعبیر داریوش، «مغِ دروغین» — بر سراسر ایران حکومت کرد و همهٔ ساتراپی‌ها او را پذیرفته بودند. اگر شورشی در کار بود، آن شورش بر چه کسی بوده است؟ وقتی تمام حکومت‌ها او را به‌عنوان شاه پذیرفته بودند، پس «بر چه قدرتی» شوریده بود؟

نکتهٔ مهم‌تر این است:

خود داریوش در کتیبهٔ بیستون می‌گوید:

«بردیا شورید و شاهی را غصب کرد»

«از ماد و پارس هیچ‌کس جرأت نکرد با او مقابله کند»

«من به یاری اهورامزدا و با ترفندی که به کار بستم، او را کشتم»

«پس از آن، مادیانی که طرفدارش بودند نیز کشته شدند»

«به لیدیه رفتم؛ شاه لیدیه گریخت؛ سپاهش را بسیار زدم»

«به بابل رفتم؛ شاه لیدیه ،شاه بابل را زدم؛ چشم درآوردم، گوش بریدم، زبان بریدم و آنان را بر دروازه آویختم»

«بسیاری را به آب انداختم»

«سپس سک‌ها و پارت‌ها را نیز بسیار زدم»

«به لطف اهورامزدا، همهٔ کشورها زیر فرمان من آمدند و آنچه من گفتم کردند»

این اعترافات خود داریوش نشان می‌دهد که او:

بدون هیچ نسب و پیوند روشن با خاندان کورش بزرگ. مجبور بود هویتی تازه برای خود بسازدو برای این کار، از میان شاهان خاندان کورش، دو شاه را برگزید:

کورش و کمبوجیه.

سپس بردیایی «دروغین» را نیز وارد داستان کرد تا روایت را کامل کند.

به این ترتیب بود که هخامنشی با محوریت پارس آغاز شد و نام ماد — که نخستین بنیان‌گذار حکومت باستانی ایران بود — به تدریج حذف شد؛ جز چند متن پراکنده و ناقص که همچون تیریرهایی کم‌رنگ از گذشته‌ی باشکوه ماد باقی ماند.

پژوهشگر : یونس پرویز

شاه دادگر: واپسین نگهبان میراث ماد

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

۱. مقدمه: جوانی که همهٔ ماد پشت او ایستاد

بردیا، فرزند کورش و نوهٔ ماندانا، یکی از محبوب‌ترین چهره‌های تاریخ ماد است.
تقریباً تمامی مورخان — حتی آنانی که از بیرون این سرزمین می‌نوشتند — قبول دارند که تمام حکومت‌های زیر نفوذ ماد، بلافاصله پس از مرگ کمبوجیه، بردیا را به‌عنوان شاه قانونی پذیرفتند و او را «شاه ماد» خواندند.

تبار ماد از طریق ماندانا

تبار پارس از طریق کورش بزرگ

همین پیوند ماد–پارس بود که در نهایت منجر به بزرگ‌ترین بحران قدرت در تاریخ باستان شد..

بردیا در جوانی به‌سبب دادگری، نرم‌خویی، مردم‌داری و بخشش شناخته می‌شد؛ صفاتی که محبوبیت او را در سراسر ماد تثبیت کرد.

۲. نخستین اقدام بزرگ: فرمان ادامه شاید کتیبه بیستون

از شاهی بردیا زمان زیادی باقی نماند، اما همان فرصت کوتاه کافی بود تا کاری کند که تا امروز بر سنگ باقی بماند:
فرمان ادامه کتیبهٔ بیستون. وهمین خشم اشراف پارس را برآورد ماد قالب بر تمدن باستان و انیگزیزه قتل بردیا.این کتیبه نه‌فقط یک سند حکومتی، بلکه بیانیه‌ای برای بازسازی حافظهٔ تاریخی و هویت ماد بود.

بردیا با این کار:

ریشهٔ شاهان ماد را دوباره زنده کرد.نمادهای آنان را در صخره‌ها حک نمودو فرّه (یا فرّه‌ور) زردشتی را به‌عنوان مهر مشروعیت شاهی نشان داداین کتیبه، شجرهٔ تصویری و نمادین پادشاهان ماد است؛ بازخوانی تاریخی یک تمدن.

۳. سه نماد بزرگ در بیستون: بازخوانی شجرهٔ پادشاهان ماد

بخش بالایی بیستون، سه نماد مشخص از سه شاه ماد را رسم شده دارد؛ سه چهره‌ای که ستون‌های اصلی دولت ماد به‌شمار می‌رفتند.

۱) فرورتیش – بنیادگذار رسمی دولت ماد

نقش نخست، در زیر پای شاه ایستاده و در حالت اسارت تصویر شده است.این تصویر با روایت‌های زردشتی و زبان‌شناسی نام او همخوان است:

«فَرَوَرتِن» = نیروی برانگیزاننده، فرّهٔ شاهی

او نخستین شاهی است که ساختار رسمی دولت ماد را پدید آورد.این نقش، نشان می‌دهد که پایهٔ مشروعیت ماد از فرورتیش آغاز شد.

۲) هوخشتره – شهریار نشانه‌گیر

نقش دوم، مردی با کمان بلند است.
واژهٔ «هو‌خش‌تره» (Haxāštra) در زبان ایرانی کهن یعنی:نشانه‌گیر دقیق.شهریار چیره‌ دست.

او بود که با حمله به آشور، امپراتوری آشور را نابود کرد و گسترهٔ ماد را به اوج رساند.
این نماد به‌روشنی نشان می‌دهد که جایگاه هوخشتره را در اوج قدرت ماد می‌دانست.

۳) استیاگ – نیزه‌دار بزرگ

نقش سوم، مردی با نیزهٔ کشیده و جنگی است.
این نماد آشکار استیاگ است — شاهی که در جوانی‌اش به مهارت شگفت‌انگیز در نیزه‌افکنی شهرت داشت.
استیاگ از خاندان شاهی ماد بود و قدرت نظامی‌اش در جنگ‌ها مثال‌زدنی بود.

این سه نماد، زنجیرهٔ پیوستهٔ شاهی ماد را می‌سازند:
فرورتیش → هوخشتره → استیاگ

۴. سه نقش حذف‌شده: کورش، کمبوجیه و بردیا

در سنت شاهی ماد و، هر شاهی نقش و سنگ‌نگارهٔ خود را درکنار نقش شاهان پیشین قرار می‌داد تا تبار و مشروعیت ادامه یابد.
پس از استیاگ، باید سه نقش دیگر اضافه می‌شد:

کورش بزرگ = جهان‌گشا

کمبوجیه = نماد خشم و قدرت

بردیا = شاه دادگر و بخشنده

اما این سه نقش نیستند. دلیلش روشن است: داریوش پس از قتل بردیا، این بخش را یا تخریب کرد یا ناتمام رها نمود.

چرا؟چون داریوش:کورش بزرگ و کمبوجیه را از تبار خود معرفی کردو بردیا را “مغِ دروغین” خواند

تا تاریخ را از آن خود و خاندانش بازنویسی کند. این حذف نمادین، بخشی از مهندسی تاریخ بود؛ تلاشی برای محو شاهی بردیا و قطع میراث ماد.

۵. افسانهٔ «بردیای دروغین» و تناقض بزرگ تاریخ

داریوش در بیستون می‌نویسد:

«بردیا، پسر کورش، پیش از من کشته شده بود. آن‌که پادشاهی کرد، مغِ دروغگو بود.»

اما این ادعا با هیچ عقل و هیچ ساختار خانوادگی ماد سازگار نیست.

اگر او دروغین بود:

چرا تمام ماد او را پذیرفت؟ چرا خواهرش اتوسا او را نشناخت؟ چرا دخترش ارتَمیس / پارمیس به پدرش شک نکرد؟ پذیرش سراسری او تنها یک حقیقت را تأیید می‌کند: او خودِ بردیا بود — ولی‌عهد قانونی، محبوب، و شاه واقعی ماد.

پس از مرگ کمبوجیه، قدرت طبیعی به بردیا رسید.اما برای اشراف پارسی، این یعنی ماندن ماد در قدرت.
پس همراه شدند با داریوش و بردیا را مخفیانه کشتند او را «مغ دروغین» نامیدند و تاریخ را از نو نوشتند

این نقطه آغاز به‌قدرت‌رسیدن سلسلهٔ هخامنشی به روایت داریوش است، نه واقعیت تاریخی باستان

۷. تناقض نهایی:

ازدواج داریوش با دختران کورشاگر بردیا «غاصب» و «دروغگو» بود، چگونه شد که. داریوش با اتوسا، دختر کورش، ازدواج کرد؟ و ارتَمیس /پارمیس، دختر بردیا را نیز به همسری گرفت؟

چون کورش بزرگ و خاندان ماد آن‌چنان قدرتمند بودند که داریوش برای مشروعیت نیاز داشت خون خود را با آنها پیوند دهد. شاید یک ازدواج اجباری .

این ازدواج‌ها بزرگ‌ترین سند بر حقانیت بردیا و دروغ‌ بودن روایت داریوش هستند.

۸. مرگ بردیا و سقوط ماد

با کشته‌شدن بردیا، نه‌تنها یک شاه جوان، بلکه تمام نظام ماد سقوط کرد.از این نقطه به بعد. ماد از جایگاه شاهی به قلمرو تابع تبدیل شد.ساختارهای تاریخی بازنویسی شدند. و آغاز عصر پارس رقم خورد.

فصل هشتم: سقوط ماد و آغاز پارس هخامنشی

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

کمبوجیه؛ معمای ولی‌عهدی بردیا

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

۱. مقدمه

کمبوجیه، شاه ماد و جانشین کورش، شخصیتی تندخو و جنگ‌آور بود

اقدامات او بیشتر در حوزه گسترش قلمرو و سرکوب شورش‌ها دیده می‌شود

منابع مستقل درباره او اندک است و عمدتاً به شجره منتسب به داریوش و روایت‌های مورخان بیگانه محدود می‌شوند

۲. گسترش قلمرو

در دوران حکومت کمبوجیه، قلمرو ماد تا مصر گسترش یافت

او در جنگ‌ها مهارت و خشونت نظامی از خود نشان داد

در زمان بازگشت از جنگ‌ها، برخی منابع از جمله کتیبه منتصب به داریوش در بیستون از سرکوب شورش‌ها در ماد خبر می‌دهند و خود کشی او در راه بازگشت

۳. معمای ولی‌عهدی بردیا

بردیا برادر کمبوجیه و ولی‌عهد در پایتخت ماد بود

روایت‌های هردوت و دیگر کاتبان بیگانه مدعی‌اند که کمبوجیه بردیا را کشت، بدون آنکه کسی متوجه شود

سوال اساسی: چگونه کمبوجیه، با وجود سن بیشتر و نبود وارث مستقیم، توانست برادرش را حذف کند؟

در این زمان ماندانا (مادر بزرگ)، اتوسا (خواهر) و ارتمیس (دختر بردیا) حضور داشتند، اما هیچ توضیح مستقلی باقی نمانده که چطور چنین اتفاقی رخ داد

۴. پیامدها و بازتاب تاریخی

پس از مرگ کمبوجیه، روایت‌ها و تضادهای عظیم تاریخی شکل گرفت

مدت کوتاهی که بردیا قدرت داشت، هواداری قابل توجهی در میان مردم داشت

پس از این دوره، مهندسی تاریخ آغاز شد که تا امروز بازتاب آن دیده می‌شود

داریوش در کتیبه‌ها بیان می‌کند که کمبوجیه خودکشی کرده است، اما جزئیات واقعی و دقیق مشخص نیست

۵. جمع‌بندی فصل

کمبوجیه شخصیتی تندخو و جنگاور بود، که قلمرو ماد را تا مصر گسترش داد

حذف بردیا، ولی‌عهد و برادر، یکی از تضادهای تاریخی و اسرارآمیز ماد و باستان است

این فصل زمینه‌ای است برای تحلیل مهندسی تاریخ و بازنویسی روایت‌ها در دوران پس از کمبوجیه

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. مقدمه: تبار و مشروعیت

“برخلاف روایت رایج، کورش بزرگ نه بنیانگذار سلسله‌ای جدید، که وارث مشروع و تدبیرگر شاهنشاهی ماد بود. این فصل مدارک این ادعا را واکاوی می‌کند.”

• این رسمیت مقدمه اتفاقات بعدی و مشروعیت تاریخی او شد
• کورش بزرگ، کورش کبیر،به‌عنوان شاهی عدل‌گستر شناخته می‌شود
• هیچ کتیبه یا روایت مستقلی از اقدامات او باقی نمانده، اما بر اساس تحلیل مستقل، او شخصیتی بزرگ و عدل‌گستر بود

بر خلاف هردوت و داریوش که او را هخامنشی خواندند، کورش بزرگ هرگز خود را هخامنشی نمی‌نامید.
تنها در استوانه کورش که احتمالاً دست‌خورده است، خود را شاه انزان / انشان خوانده است، که گواهی بر هخامنشی بودن او نیست.

---

۲. رویکرد سیاسی و نظامی کورش

• شاهی که با فتح به قدرت می‌رسد، طبیعی است که نام خاندان خود را پی‌ریزی کند، نه اینکه شاهی کوچکی را تحت نفوذ ماد به عنوان پشتوانه بخواند
• با شکست دشمنان، معمولاً با رئوفت و مدارا رفتار می‌کرد
• برخلاف روایت هردوت که او پدربزرگش استیاگ را با حمله نظامی حذف کرده است، این روایت تحریف‌آمیز است؛ با وجود مادرش ماندانا، آیا دختری اجازه می‌دهد به پدرش یورش برند؟

قلمرو و گسترش

• قلمرو او شامل لیدیه، بابل و بسیاری از حکومت‌های محلی شد
• اقدامات کورش بزرگ پایه‌ای برای تشکیل شاهنشاهی قدرتمند باستانی بود

---

نماد هورامَزدا در قزقاپان

در آرامگاه قزقاپان، واقع در سلیمانیه ، یکی از این نمادهای باستانی دیده می‌شود:
هورامَزدا با چهار بال و «بَرِسَم» در دست.

این نگاره، از دوران ماده برجای مانده و یکی از قدیمی ترین تصاویر خدای آسمان، روشنایی و دادگری در سنت های ایرانی است. نمادی که بعدها در دوره هخامنشی بازتولید شد، نه خلق ابتدایی از سوی آنان.

۳. نقش کتیبه بیستون و نقش‌های برجسته

کتیبه بیستون، نمادی از سه شاه پیش از کورش بزرگ است:

فرورتیش → خرد، دانایی و قدرت («دست بر درگاه»)

هوخشتره → شاه نیک و نشانه‌گیر («کمان در دست»)

استیاگ / استیاق → نیزه‌انداز ماهر و دلیر در جنگ («نیزه در دست»)

سه نقش برجسته دیگر ؟

در باور پژوهشگر مستقل، سه نقش برجسته دیگر می‌توانند شامل کورش بزرگ، کمبوجیه و بردیا باشند که احتمالاً پاک شده‌اند.

این نمادها پیوند تاریخی کورش بزرگ با شاهان ماد را نشان می‌دهند و مشروعیت و استمرار حکومت مادها را به نسل بعد منتقل می‌کنند.

---

۴. پرسش تحلیلی و بخش‌های خالی کتیبه

• چرا بخش‌های بزرگی از کتیبه بیستون صاف و خالی است؟
• آیا حذف احتمالی نام و نقش کورش و جانشینان او در کتیبه، برای بازنویسی تاریخ و مشروعیت سلسله‌های بعدی بوده است؟

این پرسش‌ها در بخش‌های بعدی پژوهش «از کلهر تا ماد» تحلیل و بررسی خواهند شد.

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. مقدمه: عنوان و معنا

نام استیاگ / استیاق به معنای «نیزه‌انداز» است و عنوان شاهی ماد را نشان می‌دهد.

• به قدرت رسیدن او در سنین میان‌سالی
• دلیر در میدان نبرد و نقش کلیدی در حفظ نظم و امنیت ماد
• دو دختر برجای گذاشت:
  • ماندانا / مندنا → در ماد
  • آمیتس → در لیدیه

این عنوان و اقدامات، پایه‌ای برای انتقال مشروعیت و قدرت به نسل بعدی بود و هویت ماد را در دوران انتقال قدرت تثبیت می‌کرد.

---

۲. روایت‌های تاریخی و تحریف‌ها

• برخی منابع پس از استیاگ، نام و عنوان شاهان بعدی، مانند کورش، کمبوجیه و بردیا را بازنویسی کردند تا شروع سلسله بعدی مشروع جلوه کند
• داستان‌های افسانه‌ای هردوت درباره خیانت فرمانده هارپاگ و شام با خوراندن گوشت پسر، اغراق‌آمیز و تحریف‌شده‌اند
• واقعیت تاریخی: استیاگ پیر بود و نمی‌توانست حکومت ماد را بدون نظم و برنامه‌ریزی انتقال دهد؛ اقدامات او هوشمندانه و دلیرانه بود، نه نتیجه خیانت هارپاگ فرمانده دلیر مادی.

---

۳. استیاگ، ماندانا و انتقال قدرت

• دوران استیاگ پیچیده و چندلایه بود: شامل شاهی کورش، نقش خاندان ماد و تلاش برخی برای بازنویسی تاریخ
• ماندانا محور اصلی انتقال مشروعیت بود؛ کورش در اکباتان از طریق او پرورش یافت
• انتقال قدرت، نه خیانت، بلکه تدبیر برای حفظ استمرار و مشروعیت حکومت ماد بود

---

۴. دستاوردها و اهمیت تاریخی

• تثبیت حکومت ماد در دوران میان‌سالی و ایجاد نظم و امنیت
• مهارت نظامی و دلیر بودن استیاگ، به ویژه در نیزه‌اندازی و رهبری ارتش
• حفظ هویت ماد و مشروعیت قدرت، حتی در مواجهه با مصادره روایت‌ها توسط مورخان بیگانه
• انتقال قدرت از طریق ماندانا، استراتژی هوشمندانه‌ای برای استمرار ماد

---

۵. جمع‌بندی فصل و پرسش تحلیلی

• استیاگ با عنوان و اقدامات خود، شاه دلیر و نیزه‌انداز ماد بود که نظم، مشروعیت و امنیت حکومت ماد را حفظ کرد
• روایت‌های افسانه‌ای و تحریف‌شده مورخان بیگانه تلاش کردند نقش واقعی او را کم‌رنگ کنند
• انتقال قدرت از طریق ماندانا و پرورش کورش، راهبرد هوشمندانه‌ای برای استمرار ماد بود
• گفته‌های راویان درباره کورش، کمبوجیه و بردیا نشان می‌دهد تاریخ ماد منبع مشروعیت آنان بوده است

نکته مهم تحلیلی: در این بخش، سوالی مهم پیش روی ماست:
چرا کسی که «کورش» قانونی وارث و ناظر جانشینی استیاگ بود، باید به او حمله نظامی می‌کرد، با وجود ماندانا، مادرش؟ و دختر استیاگ آیا این فرض محال ممکن هست؟
چرا بعد از فتح ماد، فرماندهان و سربازان ماد هنوز ستون اصلی سپاه او بودند؟آیا واقعا آنها ترسو بودن ؟ حکومتی که اشور را درهم شکست آیا مقلوب یک ساتراپی خودش میشود؟ ایا کورش در جایی عنوان کرده من کورش هخامنشیم؟ حتی امروز هم سیستم پارس محور نمی خواهد بگوید مادها کورد بودن عنوان ایران باستان یا پارسی باستان عنوان میشود .
از دید من، این یک تحریف آشکار است و در فصل‌های بعدی به تحلیل و بررسی این موضوع خواهیم پرداخت.

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. مقدمه: عنوان و معنا

نام هوخشتره ترکیبی از دو بخش است:

• هوخ = شاه نیک، شهریار یا شهریور؛ نمایانگر قدرت، عدالت و حکمرانی الهی
• شَتَرَه = نشانه‌گیر؛ کسی که مشروعیت و قدرت خود را با نمادها و اقداماتش آشکار می‌کند

این عنوان، شخصیت و اقدامات تاریخی او را برجسته می‌کند و مفهوم «خزان آشور» را منتقل می‌سازد: نابودی بی‌سابقه حکومت آشور و آغاز نخستین حرکت تاریخی در ایران.

---

۲. اقدامات تاریخی و نظامی

۲.۱. نابودی آشور

• هوخشتره با فرماندهی و تاکتیک‌های نظامی بی‌نظیر، آشور را درهم شکست
• این رویداد تاریخی، معروف به «خزان آشور»، نشان‌دهنده قدرت مادها و توانمندی نظامی و سیاسی آنان بود
• نتیجه: آغاز تاریخی ایران و پایه‌گذاری نخستین ساختار حکومتی متمرکز

۲.۲. تثبیت حکومت متمرکز ماد

• ایجاد ساختار سیاسی و اداری متمرکز
• تلفیق مشروعیت الهی (زردشتی) با قدرت نظامی
• استفاده از نمادها و عنوان «هوخشتره» برای نشان دادن قدرت و مشروعیت شاهنشاهی

۲.۳. نمادها و مشروعیت

• کمان → نمایانگر قدرت فرماندهی و تسلط نظامی
• عصا و شکا → نشانه نظم، عدالت و مشروعیت الهی

عنوان هوخشتره خود نمادی از تلفیق قدرت مادی و مشروعیت معنوی بود و هویت شاهنشاهی مادها را تثبیت می‌کرد.

---

۳. دستاوردها و اهمیت تاریخی

• https://fa.wikipedia.org/wiki/نقش برندجسته_قزقاپان

• تثبیت نخستین حرکت تاریخی ایران و پایه‌گذاری شاهنشاهی متمرکز
• نابودی آشور و ایجاد شرایط برای ظهور قدرت‌های بعدی در ایران
• نشان دادن هویت مستقل مادها و قدرت تاریخی آنان
• عنوان و نمادهای هوخشتره، مفهوم تلفیق مشروعیت الهی و قدرت نظامی را به نسل‌های بعد منتقل می‌کند

---

۴. جمع‌بندی فصل

هوخشتره با عنوان و اقدامات خود، نه تنها رهبر نظامی و سیاسی برجسته مادها بود، بلکه پایه‌گذار آغاز تاریخی ایران شد.
عنوان «شاه نیک و نشانه‌گیر» به وضوح قدرت، مشروعیت و دستاوردهای تاریخی او را نشان می‌دهد و تصویر مادها به‌عنوان یک قدرت مستقل و تاریخی را تثبیت می‌کند.

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

• https://fa.wikipedia.org/wiki/نقش برندجسته_قزقاپان

بیشتر بخوانید: فصل سوم: هوخشتره؛ شاه نیک و نشانه‌گیر، خزان آشور

نقش‌برجسته قزقاپان یا غار قزقاپان (به کردی: ئه‌شکه‌وتی قزقاپان) مجموعه‌ای باستانی مربوط به آیین زرتشتی است که در کنار رودخانه رزان در ۵۰ کیلومتری شهر سلیمانیه واقع در استان سلیمانیه قرار دارد. طبق گفتهٔ تاریخ‌شناس روس ایگور دیاکونوف آرامگاه هووخشتره پادشاه ماد در این مکان قرار دارد.

غار قزقاپان در ۵۰ کیلومتری غرب سلیمانیه در درهٔ «چمی رزان» و در نزدیکی غار زرزی واقع شده‌است. در صخره‌ای بزرگ و در ارتفاع ۷ متری آن صخره غاری کنده شده‌است.^[۱]

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. مقدمه: تداوم و تثبیت پس از اکو

پس از اکو، بنیان‌گذار نظم و اتحاد قبایل ماد، فرورتیش نقش کلیدی در تداوم، امنیت و گسترش حکومت متمرکز ماد ایفا کرد. هرچند بسیاری منابع فرورتیش را پسر اکو می‌دانند، اما اهمیت تاریخی او بیش از نسبت خانوادگی، در تثبیت ساختار حکومت و ایجاد ارتش منسجم نهفته است

• دیاکو = پایه و هسته
• فرورتیش = تثبیت، گسترش و امنیت

این تفکیک نشان می‌دهد مادها نه صرفاً یک سلسله خانوادگی، بلکه یک حرکت سیاسی و تمدنی مستقل و متمرکز بودند.

---

۲. نام و معنا (تحلیل ریشه‌ای زبانی)

نام فرورتیش اززبانهای بومی زاگرس و زبان کلهری مشتق شده و ترکیبی از سه بخش است:

• فر = ایزد نور، نماد روشنایی و الهیّت
• ور = پوشیدن یا پوشش‌دهنده
• تیژ (تیش ) = تیز، برنده

بنابراین فرورتیش به معنای «ایزد نور، پوشش‌دهنده و برنده» است و این مفاهیم هنوز در گفتار روزمره گویش کلهری بازتاب دارد.
تحریف نام او در منابع آشوری و لاتین (به صورت «شاهک» یا «Kaštariti») احتمالاً با هدف کم‌اهمیت جلوه دادن نقش او در تاریخ صورت گرفته است

---

۳. اقدامات تاریخی فرورتیش

۳.۱. گسترش قلمرو و اتحاد قبایل

• ایجاد نخستین اتحاد منسجم بین قبایل ماد
• تثبیت قلمرو اصلی زاگرس میانی

۳.۲. نخستین شاهنشاهی متمرکز ماد

• تشکیل ساختار حکومتی متمرکز، بر پایه تجمیع قدرت قبایل
• ایجاد یک سازمان نظامی منسجم و استانداردسازی تاکتیک‌های جنگی برای مقابله با تهدیدهای خارجی
• تضمین امنیت و پایداری قلمرو ماد، هم داخلی و هم در برابر تهدیدهای خارجی

۳.۳. سازمان نظامی

• تقسیم‌بندی ارتش: پیاده، سواره و تیرانداز
• استقرار دژها و مسیرهای دفاعی در نقاط استراتژیک
• تاکتیک‌های هماهنگ برای مقابله با آشور و سایر قدرت‌های همسایه

۳.۴. نمادها و مشروعیت

• کمان و نیزه → : نمادهای قدرت فرماندهی، تسلط نظامی و آمادگی رزمی
• عصا و شکا →نمایانگر نظم، عدالت، اقتدار و مشروعیت الهی

نمادها و نام فرورتیش هم‌زمان قدرت مادی و مشروعیت معنوی را منتقل می‌کنند و پایه هویت سیاسی ماد را تثبیت می‌کنند.

• طاق فرهاد / استودان مادی / گیلانغرب

---

۴. اهمیت تاریخی و دستاوردها

• تثبیت حکومت متمرکز و سازماندهی نظامی، پایه‌ای برای نخستین شاهنشاهی باستانی ایران
• حفاظت از هویت مستقل مادها
• زمینه‌سازی برای توسعه سیاسی و اقتصادی که بعدها در روایت‌های هخامنشی کم‌رنگ شد
• برجسته شدن نمادها و نام فرورتیش، ترکیب مشروعیت الهی و قدرت نظامی را نشان می‌دهد
• روایت‌های تحریف‌شده آشوری و لاتین، سهم واقعی او در تاریخ را کم‌رنگ کرده‌اند

---

۵. جمع‌بندی فصل

فرورتیش، با اقدامات، نمادها و نام خود، نه تنها مسیر اکو را ادامه داد، بلکه بنیان‌گذار نخستین شاهنشاهی متمرکز ماد و سازمان‌دهنده ارتش منسجم شد. او هویت سیاسی و نظامی مادها را تثبیت کرد و پایه‌ای مستحکم برای نسل‌های بعدی ایرانیان گذاشت، بدون اینکه در روایت‌های کلیشه‌ای مورخان بیگانه محو شود.

• تپه چغاگاوانه / چیاگاوانه / اسلام‌آباد غرب

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

---

۱. مقدمه: آغاز هویت مستقل ماد

اکو، که در منابع آشوری به صورت «دیاکو » ثبت شده، نخستین بنیان‌گذار اتحادیه ماد است. تحریف آشوری این نام به «دی» به معنی «دیو» احتمالاً برای بد جلوه دادن او یا ایجاد ترس بوده است.

اکو با اصلاحات و نمادهای بنیادین خود، پایه‌گذار نظم سیاسی و فرهنگی مستقل در زاگرس شد. مرکز اصلی حرکت تاریخی او احتمالاً در مناطق گیلانغرب، اسلام‌آباد غرب، ایوان، سرپل ذهاب، زاگرس غربی (غرب ایران کنونی) بوده است—منطقه‌ای که امروز «کلهر» و زبان بومی آن مشخص شده است.

---

۲. قلمرو و گویش‌های تحت نفوذ

۲.۱. مناطق اصلی ماد

شهرها و نواحی با زبان کلهری شامل:

• گیلانغرب، اسلام‌آباد غرب → مرکز و هسته اصلی کلهر
• کرمانشاه ،ایلام ، اکباتان« همدان قبل صفوی » بخشی از استان دیاله «عراق امروزی»
• صحنه، کنگاور، سرپل ذهاب، کرند عرب، ایوان غرب، بخشی از هرسین، اسدآباد و خانقین مندلی «عراق امروزی»

۲.۲. ایلات زاگرس غربی (کلهر)

• قلخانی، گوران، ارکوازی، زنگنه، سنجابی، شونکاره و غیره «شاید نامهایی امروزی »

این ایلات شاخه‌ای از زبان کلهری محسوب می‌شوند، نه بخشی از ایل کلهر، و اتحاد منسجمی با تفاوت‌های جزئی زبانی دارند.

۲.۳. شاخه‌های کردی دیگر

• سورانی: شامل مناطقی مانند سنندج، هوارامات، ثلاس و ارومیه
• کولمانجی و سایر شاخه‌ها: احتمالاً پس از تصرف منطقه در زمان کیاکسار (هوخشتره) به قلمرو ماد اضافه شدند.( مناطقی در شمال عراق و جنوب شرقی ترکیه امروزی)

این بخش در قسمت چهارگانه های کردی در همین سایت منتشر میشود

---

۳. اقدامات تاریخی آکو

۳.۱. نظم و دادگری

اکو پایه‌گذار نخستین ساختار اتحادیه متمرکز ماد بود:

• ساماندهی قبایل و ایجاد وحدت قبیله‌ای
• ایجاد نخستین نظام سیاسی و اداری
• تثبیت قانون و عدالت به‌عنوان ستون اصلی اتحادیه

۳.۲. نمادهای شاهی و دینی

• عصا و شکا: نمایانگر قدرت، نظم و عدالت
• آیین زردشتی و فرهورا: پایه مشروعیت و هویت ماد

۳.۳. ثبت تاریخی و تحریف نام

• منابع آشوری: «دیاکو / دیو»
• واقعیت تاریخی: نام حقیقی اوآکو، نشان‌دهنده آغاز حرکت تاریخی مستقل ماد

این ثبت آشوری نشان‌دهنده تحریف خارجی‌ها و برخورد آنها با اتحادیه تازه شکل گرفته ماد است.

---

۴. دستاوردها و اهمیت تاریخی

• پایه‌گذاری نخستیناتحادیه متمرکز در زاگرس
• ایجاد نظام سیاسی، اداری و قضایی
• تثبیت نمادهای دینی و سیاسی
• آغاز شکل‌گیری هویت مستقل مادها
• زمینه‌سازی برای شاهان بعدی، از جمله فرورتیش (فصل دوم)

---

۵. جمع‌بندی فصل

آکو نه تنها حاکم دادگر ماد، بلکه شالوده نخستین حرکت تاریخی ایران بود. اقدامات، نمادها و سیاست‌های او، زمینه‌ساز شکل‌گیری هویت مستقل ماد شدند.

---

از مجموعه: «از کلهر تا ماد؛ روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

شاهان ماد و زیرساختهای تمدن ماد**
از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز
پیشگفتار: شاهان ماد و بنیان‌گذاری اولین تمدن حکومتی ایران

---

۱. مقدمه: برآمدن اولین حکومت ایرانیان

پیدایش دولت ماد را ابتدا شروع به کار سازمان‌یافته قبایل ایرانی زاگرس برای ساختن یک قدرت سیاسی پایدار دانست. روایت‌های رسمی ما را مقدمه‌ای کوتاه برای ظهور هخامنشیان نشان می‌دهند، شواهد تاریخی و باستان‌شناسی را بیان می‌کند که مادها بنیان‌گذاران اولین حکومت‌های فلات ایران بودند . تمدنی که بر چهار پایه شکل گرفت:

• ایجاد ساختار سیاسی و قضایی
• شروع شهرسازی و ایجاد دژهای حکومتی
• اتحاد اقوام زاگرس و ساماندهی قبایل
• سرنگون کردن قدرت آشور

نماد هورامَزدا در قزقاپان

در آرامگاه قزقاپان، واقع در سلیمانیه ، یکی از این نمادهای باستانی دیده می‌شود:
هورامَزدا با چهار بال و «بَرِسَم» در دست.
این نگاره، از دوران مادها برجای مانده و یکی از قدیمی ترین تصاویر خدای آسمان، روشنایی و دادگری در سنت های ایرانی است. نمادی که بعدها در دوره هخامنشی بازتولید شد، نه خلق ابتدایی از سوی آنان.

• https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/75/Zoroastrianism_Tomb_Sulaymaniyah_province_21.JPG

---

۲. شجره و ترتیب شاهان ماد

با این منابع نوشتاری از مادها اندک است، اما داده آشوری، بابلی و یافته‌های باستان‌شناسی فهرست نسبتاً مطمئنی از شاهان ماد ارائه می‌کند:

2.1. آکو (دِیائوکو / Deioces) – بنیان‌گذار ماد

• ایجاد اولین نظام سیاسی ؛اداری
• قدرت قبایل
• بنیان‌گذاری اولین شهر حکومتی

2.2. فرورتیش (Phraortes)

• اتحاد قبایل زاگرس
• توسعه مرزهای ماد
• آغاز نبردهای جدی با آشور

2.3. کیاکسار (Cyaxares / هوخشتره)

• https://fa.wikipedia.org/wiki/نقش برندجسته_قزقاپان

• ایجاد سپاه منظم با تقسیم‌بندی کارکردی
• پیروزی بزرگ بر عاشورا (612 پ.م)
• تبدیل ماد به قدرت اصلی منطقه

2.4. ایشتوویگو (Astyages / اِستیاغ) -اسایاخ

 نقش برجسته حجاری شده در زیر آن متعلق به دوره ماد باشد و دکان داوود مقبره آستیاگ باشد.

جایگاه دینی

• اوج ثبات و سازمان سیاسی ماد
• روابط دیپلماتیک تخصصی
• کاهش منابع تاریخی درباره حکومت او به‌دلیل حذف سازمان‌یافته در عصر هخامنشی

در دورهٔ هخامنشی، نقش شاهان ماد عمداً کمرنگ شد. سکوت غیرعادی در کتیبه بیستون درباره قدرت سیاسی ماد، نمونه‌ای از این حذف سازمان‌یافته است

---

۳. زیرساخت های سیاسی، عمرانی و نظامی

۳.۱. نظام سیاسی واداری

• ایجاد حکومت مرکزی
• آغاز روند قانون‌مداری و دادرسی
• ساماندهی نظام خراج و مالیات در میان قبایل زاگرس

۳.۲. زیرساخت های عمرانی

یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد:

• ساخت دژها و سکونتگاههای حکومتی در غرب زاگرس
• اایجاد مسیرهای ارتباطی میان اکباتان، زاگرس و میانرودان
• شکل‌گیری شبکه شهری که بعدها پایه شهرهای هخامنشی شد

۳.۳. سازمان نظامی

• اصلاحات بنیادی توسط کیاکسار
• تقسیم سپاه به دسته های تخصصی
• پیروزی نهایی بر آشور نتیجه همین ساماندهی نظامی بود

---

۴. نقش زاگرس و قبایل آن در شکل گیری تمدن ماد

زاگرس فقط یک جغرافیا نبود؛ قلب فرهنگی، سیاسی و هویتی ماد بود.

نواحی فوق‌العاده‌ای که امروز با نام‌های اصلی زیر شناخته می‌شوند، بخشی از قلمرو و تمدن ماد را شکل می‌دادند:

• تپه باستانی قلا / گیلانغرب

• طاق فرهاد / استودان مادی / گیلانغرب

• کلهر (گیلانغرب، اسلام‌آباد، ماهیدشت، بخش‌های ویژه از کرمانشاه، ایوانغرب و…)
• قلخانی/گوران (صحنه، کنگاور، هرسین و…)
• شوانکاره (اسدآباد و بخش‌های بزرگی از همدان)
• سنندج، ارومیه و حوزهٔ جاف و سورانی
• ایلام و مناطق کوردنشین وابسته (ملکشهی، ارکوازی و…)
• بخش‌های تحقیقاتی از عراقی کنونی

این حوزه فرهنگی، بعدها نیز هویت زبانی بومی خود را حفظ کرد؛ بازمانده‌هایی که امروز در زبان کلهری و برخی گویش‌های دیگر کوردی دیده می‌شوند.

در این پروژه، منطقهٔ کلهر – به‌ویژه گیلانغرب و اسلام‌آباد غرب – به‌عنوان هویتی ماد دیده می‌شود، نه حاشیه جغرافیایی.

---

۵. زمینه‌سازی برای حمله به بزرگ به عاشورا

پیروزی ۶۱۲ پ.م برای آشور یک قرن جستجو و بنیان‌گذاری بود. مادها لازم بود:

• ایجاد اتحادهای قبیله‌ای
• من کردن مسیرهای جنگی و دشت‌های زاگرس
• تقویت دژهای مرزی
• انجام دیپلماسی دقیق با بابلی‌ها

این زیرساخت‌ها، پایه‌ی سقوط یکی از قدرتمندترین امپراتورهای باستان شد.

---

۶. آیا مادهای اولیه از نقش بیستون هستند؟

یک فرضیه مهم مطرح می‌شود که

• مادها پیش از داریوش، نقش حکومتی یا مذهبی در بیستون داشته‌اند.
• جایگاه بیستون، مرکز زاگرس و مسیر اصلی ماد، این نظریه را تقویت می کند؛
• آثار تراش‌خورده‌ای که زیر نقش منتصب به داریوش، نشانگر وجود نقش یا کتیبه‌های قدیمی‌تر است.
• داریوش، همان مکان (بیستون) را برای بازنویسی قدرت خود و تثبیت حاکمیت هخامنشی انتخاب کرد.

این فرضیه در پروژه «از کلهر تا ماد» جایگاه ویژه‌ای دارد، زیرازبان کلهری – به عنوان زبانی بومی زاگرس – خود نشانه‌ای زنده از همان سنت فرهنگی و هویتی ماد به شمار می‌رود
(توضیح: زبان کلهری فقط مختصر ایل کلهر نیست و تعداد زیادی از شاخه‌های کوردی با تفاوت‌های لحجه‌ای مشابه آن سخن می‌گویند.)

---

۷- نتیجه گیری

فصل اول نشان می‌دهد که مادها:

• اولین دولت سازمان‌یافته ایرانی را تشکیل دادند
• زیرساخت‌های نظامی و سیاسی-دیپلماتیک را پایه‌گذاری کردند
• قدرت آشور را در هم شکستند
• پایه‌های تمدن سیاسی ایران را بنا نهادند
• و در نهایت، بخش بزرگی از میراث شان در روایت های بعدی کمرنگ شد.

از مجموعه «از کلهر تا ماد. روایت نابودی یک فرهنگ»
پژوهشگر: یونس پرویز

ریشه‌یابی نام کهن «اَملَ» و «اَملَ قیوت»: نماد هویت و پایندگی مردمان زاگرس
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

بازخوانی و واکاوی نام کهن «اَملَ» و «اَملَ قیوت»: نماد هویتی ناپیدا

چکیده:

این پژوهش با روشی بینا رشته‌ای(زبان‌شناسی تاریخی، تاریخ شفاهی و باستان‌شناسی) به واکاوی نام‌های کهن «اَملَ» (شهر) و «اَملَ قیوت» (کوه) در حافظهٔ جمعی مردمان زاگرس می‌پردازد.

ترکیب «اَم» (پیشوند نفی بازمانده از زبان‌های باستان) و «لَ» (ادات جهت‌نمای کلهری به معنای «سوی») در نام «اَملَ»، مفهومی معادل «دژ دست‌نیافتنی» یا «جای پایدار» را می‌سازد. این مفهوم، با کارکرد قلعهٔ دست‌ساز مادی در منطقه که هم‌زمان نقش دفاعی و انبار غله داشته، انطباق کامل دارد. از سوی دیگر، «قیوت» (به معنای قوت و ذخیرهٔ غذایی) در نام کوه، بر بعد معیشتی و اقتصاد پایدار این الگوی کهن تأکید می‌کند. این پژوهش استدلال می‌کند که تغییر برنامه‌ریزی‌شدهٔ این نام در دورهٔ پهلوی، فراتر از یک اصلاح اداری، تلاشی برای گسست از پیوند هویتی و حذف این سند زبانی-تاریخی بود. نتیجه‌گیری کلیدی آن است که بازخوانی این نام‌ها، نه تنها الگوی زیستی یک تمدن خوداتکا را آشکار می‌سازد، بلکه لزوم تدوین چارچوب تحلیلی بومی (آۆنگاری) برای زبان کلهری را به عنوان تنها ضامن حفظ معنای راستین هویت آن، نشان می‌دهد.

پیش‌زمینه: نام به مثابه سند هویت

نام‌ها تنها برچسب نیستند،بلکه نگهبانان حافظه‌اند. تلفظ دیرینهٔ «اَملَ» و «اَملَ قیوت» در گویش بومی، کلیدی است برای گشودن درکی که نیاکان از کارکرد هستی‌شناختی این سرزمین داشتند.

بخش یک: ساختار «اَملَ»؛ دژی در قالب واژه

· واج‌شناسی: در گویش کلهری به صورت «اَم‌لَ» /am-la/ تلفظ می‌شود.
· ریشه‌شناسی جزء به جزء:
· «اَم»: این پیشوند، بازماندهٔ زندهٔ حرف نفی «اَ/نَ» در زبان‌های ایرانی باستان است (هم‌خانوادهٔ «نا» در فارسی امروز). معنای بنیادی آن «نبود»، «ناشدنی» و «تغییرناپذیر» است.
· «لَ»: این جزء، یک ادات جهت‌نما در گویش کلهری است که معنای «به سوی»، «در آن» یا «جا» را القا می‌کند (مانند: لَورَ=آنجا، لَکو=کجا).
· ترکیب و تفسیر: ترکیب این دو، معنای «سوی ناشدنی»، «مقصد دست‌نیافتنی» یا به بیان ساده‌تر «جای پایدار و نفوذناپذیر» می‌دهد. این نام، پیشاپیش ماهیت یک دژ یا پایگاه دفاعی غیرقابل تسخیر را در خود حمل می‌کند.

تحلیل ساختاری نام «اَملَ»

تلفظ در گویش کلهری:

/am-la/

این واژه از سه جزء قابل تحلیل است:.۱. اَم- (عنصر نفی و بازدارندگی)

در نظام فعلی زبان کلهری تقابل امری زیر وجود دارد:

• اَمَک = تو نکن
• بِکَ = تو بکن
• صورت کوتاه: مَک / بَک

ساخت «اَمَک» نشان می‌دهد که «اَم» یک عنصر زندهٔ نفی است.

همچنین واکهٔ آغازین «اَ» در برخی بافت‌ها نقش تأکید و شدت منع دارد (اَ مَک = به‌هیچ‌وجه نکن).

از منظر تاریخی، این ساختار را می‌توان بازمانده‌ای تحول‌یافته از خانوادهٔ نفی ایرانی باستان (na-/an-) دانست که در روند همگونی و کاهش آوایی، در کلهری به صورت am- تثبیت شده است.

بنابراین «اَم» در این زبان:

• یک پیشوند تصادفی نیست
• بلکه عنصر دستوری فعال با کارکرد بازدارندگی است

---

لَ (ادات مکانی-جهتی)

در کلهری، «لَ» نقش جهت‌نما و مکانی دارد:

• به‌معنای «سوی»، «در آن»، «جایِ». مثال (لَکو= کجا /لورَ = آنجا /لَشون= به دنبال)

این عنصر در نام‌های مکانی زاگرس نیز سابقه دارد و نشانگر مقصد یا محل استقرار است.

---

ساخت نهایی

اَملَ = اَ + م + لَ

• اَ = تأکید
• م = نفی / منع
• لَ = جای / سوی

معنا:

«جایِ ذاتاً نفوذناپذیر»

«سویِ ممنوعه»

«محل غیرقابل ورود»

این معنا نه شاعرانه، بلکه ساختاری و دستوری است.

بخش دو: ساختار «قیوت»؛ اقتصاد در بستر کوه

· تلفظ: به صورت «قِی‌وت» /qewt/.
· معناشناسی: این واژه در کردی کلهری به‌طور مستقیم به معنای «قوت»، «ذخیرهٔ غذایی»، «توانایی» و «مایهٔ زیست» است.
· تفسیر: بنابراین، «املَ قیوت» به‌وضوح به «کوهِ قوت و قوتگاه» یا «منبع پایدار معیشت» اشاره دارد.

کاخ ارباب باز مانده از دوره اشکانی ساسانی

#########

بخش سه: انطباق با شواهد مادی و الگوی کهن

· قلعهٔ دست‌ساز مادی: تپهٔ دست‌سازی به ارتفاع ۲۰ متر در میان دشت، با موقعیت استراتژیک خود، تجسم عینیِ همان «جای پایدار» (اَملَ) است. کارکرد دوسویهٔ آن—هم به عنوان دژ دفاعی و هم انبار غله (براساس کاوش‌های باستان‌شناسی)—دقیقاً بازتاب همان الگوی ترکیبی «اَملَ» (دفاع) + «قیوت» (معیشت) است.
· الگوی تمدنی: این ترکیب، یک الگوی اقتصادی-نظامی کامل و خودکفا را در دوران باستان ترسیم می‌کند: یک پایگاه بلندپایه که هم از مردم و ذخایر آن محافظت می‌کند و هم معاش آنان را تأمین می‌نماید.

بخش چهار: تحریف نام به مثابه گسست از تاریخ

· تغییر دورهٔ پهلوی: تبدیل «اَملَ» به «گیلانغرب»، نمونه‌ای کلاسیک از سیاست حذف خاطرهٔ جمعی است. این کار، پیوند عینی و زبانی مردم را با پیشینهٔ چندلایهٔ خود سست کرد.
· تاریخ‌سازی و جعل مشروعیت: ابداع روایتی بدون پشتوانهٔ سند برای نام جدید، بخشی از فرآیند «ملت‌سازی» متمرکز بود که تنوع هویتی را تهدیدی می‌دید.

بخش پنج: ضرورت چارچوب تحلیلی بومی (آۆنگاری)

خطای اصلی در خوانش نادرست واژه‌هایی مانند«اَمْلَه» (که در چارچوب زبان‌های دیگر صرفاً به «کارگر» ترجمه می‌شود)، ناشی از نبود یک دستور زبان و نوشتار استاندارد مستقل برای زبان کلهری است. تحلیل این زبان باید بر مبنای سامانهٔ درونی خودش («آۆنگاری») باشد، نه با تحمیل چارچوب‌های بیرونی که ناگزیر به تحریف معنایی می‌انجامد.

نتیجه‌گیری

نام«اَملَ» و «اَملَ قیوت» یک سند زبانی-تاریخی فشرده است. این نام‌ها نه فقط بر یک مکان، که بر یک الگوی زیستی مبتنی بر پایندگی و خوداتکایی دلالت دارند. بازخوانی آن، تلاشی است برای شکستن قفل سکوت تاریخ رسمی و اعادهٔ جایگاه این سرزمین به عنوان «مرکز پایدار فرهنگی زاگرس». تا زمانی که زبان کلهری فاقد دستگاه تحلیلی مستقل خویش باشد، چنین تحریف‌هایی در خوانش هویت آن تداوم خواهد یافت.

---

---

پژوهش و گردآوری: یونس پرویز
بخشی از پروژۀ «از کلهر تا ماد»

تپۀ باستانی قلا تا سال ۱۳۹۸ مورد کاوش باستان‌شناسی قرار نگرفته‌ بود. فصل اول کاوش این تپه باستانی را هوشنگ رستمی از گروه پژوهشی باستان‌کاوی تیسافرن از پاییز ۱۳۹۸ در مساحت یک و نیم مترمربع و به عمق ۱۰ متر انجام داد.^[۵] براساس نتایج فصل اول کاوش، تپه باستانی قلا از هزارۀ سوم قبل از میلاد تا به عصر جدید یعنی در زمان قاجار بصورت مستمر مورد استفاده حکومت‌ها قرار می‌گرفته و قدمت آن تا بدینجا دست‌کم می‌باید ۲۷۰۰ تا ۲۸۰۰ سال قبل از میلاد برسد. علاوه بر این در این فصل از کاوش قطعات سفالی کشف شده که نشان می‌دهد این تپه در دوره‌هایی به عنوان انبار غلات نیز استفاده می‌شده‌است.^[۴]

فصل دوازدهم: تداوم تمدن؛ از ساسانیان تا شکل‌گیری هویت ایلی کلهر
پژوهش و گردآوری: یونس پرویز

مقدمه

بررسی ریشه‌های تاریخی ایل کلهر بدون در نظر گرفتن بستر باستانی و جغرافیایی زاگرس میانی، تصویری ناقص از پیشینه این قوم کهن ارائه می‌دهد. این فصل به بررسی پیوندهای عمیق ایل کلهر با میراث دوره ساسانی و تداوم این پیوندها در قالب هویت ایلی نوین می‌پردازد.

زاگرس؛ پناهگاه ایران کهن

با فروپاشی شاهنشاهی ساسانی در سده هفتم میلادی، ایران از نظر سیاسی و فرهنگی وارد دوره‌ای دشوار شد.

زاگرس در آن زمان آخرین سنگر ایران بود؛ سنگری که نه با شمشیر، بلکه با زبان و حافظه حفظ شد. این منطقه به عنوان پناهگاهی امن، نه تنها جان انسان‌ها، بلکه فرهنگ، زبان و آیین‌های کهن ایرانی را در خود پناه داد.

مراکز تمدنی ساسانی در قلمرو کلهر

محدوده کنونی ایل کلهر در غرب کرمانشاه، یکی از کهن‌ترین مناطق سکونت انسان در فلات ایران است. این ناحیه در دوره ساسانیان میزبان شبکه‌ای از کاخ‌ها، آتشکده‌ها، قلعه‌ها و چاپارخانه‌ها بود.

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد نواحی گیلانغرب، قصرشیرین، اسلام‌آباد غرب ، جایگاه ویژه‌ای در نظام اداری و نظامی ساسانیان داشتند. این مناطق نه تنها مراکز سکونتی، بلکه پایگاه‌های مهم سیاسی و فرهنگی بودند.

کاخ و آتشکده سراب گیلانغرب

در منطقه سراب گیلانغرب، سه بنای مهم شناسایی شده است:

کاخ اربابی:

در کنار چشمه پرآب سراب قرار دارد. ساختار معماری، مصالح سنگی و شیوه طاق‌بندی آن شباهت زیادی با کاخ‌های شناخته شده ساسانی در فیروزآباد و بیشاپور دارد.

آتشکده سنگی:

در سوی دیگر چشمه واقع شده که احتمالاً نقش مذهبی و آیینی داشته و در ارتباط مستقیم با کاخ بوده است.

قلعه باستانی:

در فاصله حدود شش کیلومتری این مجموعه قرار دارد که هنوز به طور کامل کاوش نشده است.

این سه اثر در کنار هم، الگویی کلاسیک از ساختار قدرت و سازمان فضایی در دوره ساسانی را نمایش می‌دهند: کاخ به عنوان مرکز حکومتی، آتشکده به عنوان مرکز آیینی، و قلعه به عنوان پایگاه نظامی و دفاعی.

شبکه ارتباطی ساسانی

در مسیر کرند به سرپل ذهاب،«قلعه یا زندان یزدگرد» معروف است. این بنا به احتمال زیاد چاپارخانه‌ها و ایستگاه‌ بین‌راهی بوده ،که بخشی از شبکه ارتباطی و نظامی ساسانیان را تشکیل می‌داده است. این شبکه نه تنها برای جابجایی نیروهای نظامی، بلکه برای انتقال اطلاعات و کالاها مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

تداوم زبان و آیین‌ها

پس از سقوط ساسانیان، کوهستان زاگرس حافظ زبان و آیین کهن باقی ماند. گویش کلهری امروزی تداوم مستقیم زبان مادی است. این گویش در تماس با زبان رسمی ساسانی، هویت خود را حفظ کرد و ویژگی‌های منحصر به فردش را through centuries نگه داشت.

ویژگی‌های آوایی کلهری:

• تبدیل /p/ به /v/ (آب → آو)
• حذف همخوان پایانی (سنگ → سان)
• جابجایی /l/ و /r/ (بلوط → بَروی)
• حفظ آوای /ژ/ (روز → رُوژ)

نمونه‌های زبانی کهن:

طاق وسان:

در گویش کلهری به معنای «طاق سنگی» است و شکل اصیل‌تر نام امروزی «طاق بستان» محسوب می‌شود.

اَلپَرگه:

نام رقص آیینی و جمعی در کلهری است (در گویشهای دیگر: هَلپَرکی) و از ریشه‌های hal / har و par ساخته شده است.

پی‌ئای و ژِن:

• پی‌ یای /piːəjæ/ ← از ریشه اوستایی paiti- به معنای «نگهبان، سرپرست»
• ژِن /ʒen/ ← از ریشه اوستایی jaini- به معنای «زن، زایش‌گر»

این دو واژه در گویش کلهری، نه تنها برای اشاره به «مرد» و «زن» به کار می‌روند، بلکه بار معنایی عمیق‌تری از نقش‌های اجتماعی و طبیعی در فرهنگ کهن ایرانی را حفظ کرده‌اند.

شکل‌گیری هویت ایلی

با فروپاشی ساسانیان، قدرت در زاگرس به تدریج از پایتخت‌نشینان به خاندان‌ها و طوایف محلی منتقل شد. در این دوره گذار، هویت‌های ایلی نوین شاید شکل گرفتند. ایل‌هایی مانند «کلهر احتمالا قدمتی کهن تر »، سنجابی، زنگنه ، گوران ، قلخانی ، جاف….. نه تنها گروه‌هایی تازه، بلکه ادامه همان تمدن کهن ایران بودند که در قالب جدیدی سازمان یافته بودند.

آثار تاریخی و فرهنگی

کاخ اربابی گیلانغرب:

این بنای سنگی و آجری در کنار سراب مورت، مربوط به دوران اشکانی و ساسانی است. کاخ اربابی علاوه بر کارکرد مسکونی، نقش سیاسی و اجتماعی نیز داشته است. نشست‌های ایلی، دیدار با سران طوایف و تصمیم‌گیری‌های محلی اغلب در همین مکان صورت می‌گرفت.

قلعه‌های تاریخی:

در اطراف گیلانغرب قلعه‌های متعددی وجود دارد که از روزگار باستان مورد استفاده بوده‌اند. کارکرد اصلی این دژها، پاسداری از مرزهای غربی کلهر و کنترل راه‌های عبوری به سوی دیگر مناطق بوده است.

آتشکده میل می‌لگه:

در بخش حمیل از اسلام‌آباد غرب، بقایای آتشکده‌ای ساسانی قرار دارد که مردم محلی آن را «میل می‌لگه» می‌نامند. این نیایشگاه در مسیری قرار داشته که در دوران باستان، بخشی از راه‌های ارتباطی میان کرمانشاه، تیسفون و سرزمین‌های غربی ایران بوده است.

گذار از آتشکده به خانقاه

با فروپاشی ساسانیان و گسترش نفوذ خلافت عرب، ساختار مذهبی و اداری ایران از هم گسست. آتشکده‌ها خاموش شدند، اما در بسیاری از نقاط زاگرس از جمله گیلانغرب، این مکان‌های آیینی به شکل جدیدی تداوم یافتند. بسیاری از آن‌ها به «پیر»، «خانقاه» یا «زیارتگاه» تبدیل شدند.

این گذار، نشان‌دهنده انعطاف فرهنگی و توانایی جامعه محلی در حفظ هسته اصلی باورهایش در قالب‌های جدید است. خان‌نشینی در این دیدگاه، نه یک مرحله عقب‌مانده، بلکه شکل تکامل‌یافته مقاومت فرهنگی ایران بود.

نتیجه‌گیری

وجود مجموعه‌های کاخ، آتشکده و قلعه در گیلانغرب، همراه با پیوندهای آشکار آن با مراکز ساسانی در قصر شیرین، اسلام‌آباد و طاق وسان، نشان می‌دهد که این ناحیه در دوره ساسانی یکی از محورهای مهم سیاسی و فرهنگی غرب ایران بوده است.

استمرار حضور انسان در این منطقه تا امروز، پیوندی مستقیم میان تاریخ ساسانی و هویت تاریخی ایل کلهر برقرار می‌کند. گویش کلهری نه تنها شاخه‌ای از کردی جنوبی، بلکه گنجینه‌ای از واژگان و ساخت‌های باستانی ایران است.

از طاق وسان گرفته تا افعالی مانند زآن ….، همه نشان می‌دهند که گویش کلهری پیوندی زنده میان زبان باستانی ایران و هویت امروز مردم زاگرس است. کلهر را می‌توان یکی از مهم‌ترین گاهواره‌های تاریخی ایران دانست.

این آثار نه فقط یادگار سنگ و گل، بلکه روایتگر تاریخ زنده‌ای هستند که در حافظه مردم کلهر جاری است و تداوم فرهنگی چندین هزارساله این سرزمین را به نمایش می‌گذارد.

---

پژوهش و تدوین: یونس پرویز